Bộ Nội vụ đang xây dựng Dự thảo Thông tư quy định Danh mục sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao, mức độ rủi ro trung bình thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ. Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Nội vụ đã gửi văn bản lấy ý kiến các bên liên quan, trong đó có Hiệp hội Thang máy Việt Nam.
Rủi ro xuất phát từ chính cấu trúc vận hành của thang máy
Thang máy là hệ thống thiết bị kỹ thuật đồng bộ. Một thiết bị thang máy chỉ có thể hoạt động an toàn khi toàn bộ các bộ phận cơ khí, điện, điều khiển, cửa tầng, cabin, cáp tải, phanh, bộ khống chế vượt tốc, bộ hãm an toàn, cảm biến và hệ thống cứu hộ phối hợp đồng bộ.
Người đàn ông đang đi vào thang máy ở khu vực tòa HH2C, chung cư HH Linh Đàm (Hà Nội) thì suýt bị "nuốt chửng". Sự việc xảy ra ngày 26/8/2024
Rủi ro của thang máy có thể khái quát thành bốn nhóm chính:
Rủi ro cơ khí: Phát sinh từ cáp tải, máy kéo, phanh, ray dẫn hướng, đối trọng, cabin, bộ hãm an toàn, bộ khống chế vượt tốc, giảm chấn hoặc kết cấu giếng thang. Khi các bộ phận này hư hỏng, sai lệch hoặc mất tác dụng, thang máy có thể rơi, trôi, vượt tốc, va đập hoặc dừng đột ngột.
Rủi ro điện và điều khiển: Chập điện, cháy hệ thống điện, lỗi tủ điều khiển, lỗi cảm biến, nhiễu tín hiệu, mất đồng bộ điều khiển hoặc hệ thống cứu hộ không hoạt động. Hậu quả có thể là điện giật, cháy, kẹt người, cabin dừng sai vị trí hoặc thang vận hành ngoài kiểm soát.
Rủi ro từ sử dụng: Quá tải, chen lấn, sử dụng sai mục đích, cứu hộ sai quy trình an toàn,... hoặc có hành vi phá hoại khác. Với môi trường đông người, rủi ro càng lớn do tần suất sử dụng cao và khả năng phản ứng của mỗi nhóm người khác nhau.
Rủi ro từ bảo trì, kỹ thuật và can thiệp mạch an toàn: Thiết bị không được bảo trì, kiểm định đúng hạn; linh kiện xuống cấp không được thay thế; kỹ thuật viên thao tác sai quy trình; hoặc có hành vi “câu tắt”, vô hiệu hóa mạch an toàn. Đây là nhóm rủi ro đặc biệt nguy hiểm vì có thể khiến thiết bị vận hành khi chưa bảo đảm điều kiện an toàn.
Những rủi ro trên nếu xảy ra không chỉ gây hư hỏng thiết bị, mà còn có thể dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng về sức khỏe, tính mạng con người và tài sản.
Đánh giá đúng mức rủi ro là bước đầu tiên của phòng ngừa
Trong vấn đề xây dựng chính sách quản lý an toàn, điều quyết định mức độ kiểm soát không chỉ là xác suất xảy ra sự cố mà còn là hậu quả của sự cố. Hàng không là ví dụ điển hình: tỷ lệ tai nạn rất thấp nhưng vẫn chịu cơ chế quản lý nghiêm ngặt vì liên quan trực tiếp đến tính mạng của nhiều người.
Thang máy, thang cuốn cũng cần được nhìn bằng tư duy phòng ngừa như vậy. Đây là thiết bị vận chuyển người, hoạt động liên tục trong chung cư, bệnh viện, trường học, trung tâm thương mại, nhà ga, khách sạn và nhiều công trình công cộng. Một sự cố có thể không xảy ra thường xuyên, nhưng khi xảy ra, hậu quả không dừng ở thiệt hại thiết bị, mà trực tiếp chạm đến sức khỏe, tính mạng con người.
Vì vậy, khi đánh giá rủi ro của một sản phẩm, không thể chỉ nhìn vào công thức tính điểm, mà phải căn cứ vào đối tượng mà sản phẩm đó phục vụ. Một thiết bị phục vụ cây trồng, hàng hóa hay dây chuyền sản xuất khác với một thiết bị hằng ngày chở con người đi lên, đi xuống với tần suất lớn và yêu cầu độ tin cậy rất cao.
Cảnh người dân chung cư HH Linh Đàm chờ thang máy giờ cao điểm.
Khi con người là trung tâm, chính sách không thể chỉ hỏi “xác suất sự cố là bao nhiêu”, mà phải hỏi thêm: “nếu sự cố xảy ra, ai sẽ chịu hậu quả, và hậu quả ấy lớn đến mức nào?”.
Ở góc độ này, việc phân loại đúng mức độ rủi ro của thang máy, thang cuốn cũng thể hiện tính nhân văn trong quản trị hạ tầng xã hội: hướng đến bảo vệ tính mạng, sức khỏe con người như mục tiêu cao nhất của quản lý an toàn. Tinh thần này cũng phù hợp với quan điểm “Dân là gốc, là thước đo của mọi quyết sách” được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm quán triệt.
Việc nhận diện và phân loại đúng mức độ rủi ro sẽ quyết định cách hệ thống quản lý ứng xử với sản phẩm đó: từ thử nghiệm, chứng nhận, kiểm định, công bố hợp quy, hậu kiểm, truy xuất dữ liệu, quản lý hồ sơ đến yêu cầu năng lực của tổ chức, cá nhân tham gia lắp đặt, bảo trì, sửa chữa.
Nếu một thiết bị có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng nhưng lại được phân loại chưa tương xứng, cơ chế quản lý đi kèm có thể chưa đủ toàn diện. Khi đó, phần chi phí tiết kiệm được ở khâu quản lý có thể nhỏ hơn rất nhiều so với cái giá phải trả khi xảy ra sự cố: sức khỏe, tính mạng con người, tài sản, trách nhiệm pháp lý, uy tín doanh nghiệp và niềm tin xã hội.
Người dân chung cư HH Linh Đàm chen chúc vào thang máy.
Quốc tế: Xây dựng hệ thống quản lý an toàn thang máy quốc gia toàn diện
Các quốc gia trên thế giới có hệ thống giao thông đứng phát triển đều xây dựng cơ chế quản lý thang máy, thang cuốn tương đối chặt chẽ, phù hợp với mô hình quản lý và mức độ phát triển của từng nước.
Đọc chi tiết: Thang máy được các quốc gia quản lý thế nào?
Hàn Quốc quản lý dựa trên bộ luật chuyên ngành - Luật Quản lý Thang máy, mã định danh và cơ sở dữ liệu an toàn thang máy cùng cơ chế điều tra tai nạn nghiêm ngặt.
Tại Trung Quốc, thang máy được xếp vào nhóm thiết bị đặc chủng, được kiểm soát từ sản xuất, lắp đặt, sử dụng đến nhân sự có chứng chỉ. Các thiết bị đặc chủng, bao gồm thang máy và thang cuốn, được quản lý trên hệ thống cổng thông tin khai báo của chính phủ. Nhân sự làm việc trong lĩnh vực này phải được đào tạo, sát hạch và cấp chứng chỉ; chứng chỉ được phúc thẩm định kỳ và có thể bị thu hồi nếu xảy ra sai phạm.
Tại Singapore, thang máy, thang cuốn được quản lý bằng giấy phép vận hành. Thiết bị chỉ được đưa vào sử dụng khi có giấy phép vận hành hợp lệ và được đăng ký trên Cổng thông tin ứng dụng thang máy, thang cuốn LEAP.
Cổng Thông tin ứng dụng thang máy, thang cuốn quốc gia Singapore
Tại Hồng Kông, hệ thống quản lý thang máy, thang cuốn được tổ chức theo hướng đăng ký thiết bị, đăng ký nhà thầu, kỹ sư, người có thẩm quyền, kiểm tra định kỳ và ghi nhận hồ sơ vận hành, bảo trì. Cơ quan quản lý cũng phát triển hệ thống nhật ký điện tử để tăng khả năng truy xuất và giám sát.
Bảng xếp hạng nhà thầu thang máy Hồng Kông
Dù khác nhau về mô hình tổ chức, điểm chung của các quốc gia này là không quản lý thang máy như một sản phẩm đơn lẻ, mà như một thiết bị vận chuyển người cần được kiểm soát trong suốt vòng đời.
Từ thiết kế, sản xuất, nhập khẩu, lắp đặt, kiểm định, vận hành, bảo trì đến cải tạo, thay thế và xử lý sự cố, mỗi khâu đều gắn với dữ liệu truy xuất, yêu cầu về nhân sự đủ năng lực và chủ thể chịu trách nhiệm rõ ràng.
Thang máy, thang cuốn và thiết bị an toàn cần được xếp vào nhóm rủi ro cao
Tại Việt Nam, thang máy và thang cuốn đang tăng nhanh cả về số lượng, chủng loại và phạm vi sử dụng. Cùng với đó, thị trường vẫn còn những vấn đề cần được kiểm soát tốt hơn, từ chất lượng lắp đặt, bảo trì, kiểm định, năng lực kỹ thuật viên đến quản lý hồ sơ thiết bị và ý thức sử dụng.
Theo các chuyên gia từ Hiệp hội Thang máy Việt Nam, việc xếp thang máy, thang cuốn ở nhóm rủi ro trung bình chưa phản ánh đầy đủ mức độ tác động của thiết bị đối với an toàn tính mạng con người. Với đặc thù là thiết bị vận chuyển người, hoạt động thường xuyên trong các công trình dân dụng và công cộng, thang máy, thang cuốn và các thiết bị an toàn cần được xếp vào nhóm sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao.
Việc phân loại ở nhóm rủi ro cao không nhằm siết chặt quản lý hay làm tăng chi phí xã hội không cần thiết, mà nhằm xác lập đúng bản chất rủi ro của thiết bị để có phương thức quản lý, phòng ngừa rủi ro tương xứng.
Phân loại đúng là cơ sở để xây dựng chính sách đúng; chính sách đúng sẽ tạo nền tảng cho hệ thống phòng ngừa hiệu quả, góp phần bảo vệ tính mạng con người, tài sản và nâng cao chất lượng quản trị an toàn trong xã hội. Đây cũng là tính nhân văn trong chính sách.
