Luật số 78/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm hàng hoá đã đặt ra phương thức quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo mức độ rủi ro gồm:
- Sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro thấp;
- Sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình;
- Sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao.
Trong đó, yêu cầu về quản lý nhà nước đối với sản phẩm, hàng hoá theo mức độ rủi ro như sau:
Như vậy, dựa trên quy định của Luật Chất lượng sản phẩm hàng hoá, thay vì gọi chung sản phẩm, hàng hoá có khả năng gây mất an toàn là sản phẩm, hàng hoá nhóm 2 như trước đây, tại Dự thảo Thông tư quy định Danh mục sản phẩm, hàng hoá có mức độ rủi ro cao, mức độ rủi ro trung bình thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Nội vụ, cơ quan soạn thảo đề xuất:
- Thang máy điện, thang cuốn vào nhóm hàng hoá có mức độ rủi ro trung bình;
- Các bộ phận an toàn thang máy, thang cuốn được xếp vào nhóm hàng hoá có mức độ rủi ro cao.
Theo Hồ sơ thuyết minh đánh giá rủi ro sản phẩm thiết bị an toàn, máy thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động do Bộ Nội vụ xây dựng, trong giai đoạn 2024 - 2026, các vụ tai nạn liên quan đến thiết bị áp lực và thiết bị nâng có xu hướng giảm về số lượng nhưng lại tăng về mức độ thiệt hại (số người chết trong một vụ việc tăng).
Trong đó, nhóm thiết bị nâng chiếm 25%, tập trung tại các công trình xây dựng dân dụng.
Một số vụ tai nạn nghiêm trọng và nguyên nhân
Bộ Nội vụ cũng đưa ra một số vụ tai nạn lao động liên quan đến thang máy, thang cuốn như sau:
Phân tích nguyên nhân từ các vụ việc trên, sự cố thang máy thường chia thành hai nhóm: Rơi tự do và Lỗi hệ thống cửa; Lỗi bộ khống chế vượt tốc (Governor) và Thắng cơ (Safety Gear).
Khi cáp tải đứt hoặc thang chạy quá tốc độ thiết kế, bộ Governor phải kích hoạt thắng cơ để kẹp chặt cabin vào ray dẫn hướng. Trong vụ tai nạn tại Hà Nội (2020), bộ phận này đã bị vô hiệu hóa hoặc không được bảo trì, dẫn đến cabin rơi tự do không kiểm soát.
Thang máy khách thường có ít nhất 3-6 sợi cáp độc lập. Việc đứt toàn bộ cáp là hiếm, nhưng nếu không kiểm tra độ dãn cáp không đều, tải trọng sẽ dồn vào 1 sợi gây đứt dây chuyền.
Đối với vụ việc cửa tầng mở khi cabin chưa đến năm 2024, theo nguyên tắc, cửa tầng chỉ mở được khi cabin dừng đúng tầng. Tuy nhiên, việc "câu tắt" tiếp điểm an toàn cửa tầng trong quá trình sửa chữa hoặc do rơ-le bị dính khiến cửa mở khi không có cabin, gây ra tai nạn rơi hố pít.
Đối với thang cuốn, tai nạn thang cuốn chủ yếu liên quan đến các điểm kẹt cơ khí. Khe hở lược và bậc thang nếu lược bị mòn hoặc gãy răng, các vật dụng nhỏ (giày dép, quần áo) dễ bị cuốn vào khe hở giữa bậc thang đang chuyển động và tấm sàn cố định. Nếu vách hông bị biến dạng (do va đập), khe hở rộng ra sẽ trở thành "bẫy" đối với chân người sử dụng.
Theo cơ quan soạn thảo, những sự cố này tác động và ảnh hưởng đến con người gây gãy xương đa tầng, chấn thương cột sống và sọ não do lực gia tốc lớn khi cabin va chạm đáy hố pít; Nghiền nát, cắt lìa chi thường xảy ra ở thang cuốn khi chân bị cuốn vào lược hoặc ở thang máy khi cabin di chuyển khi cửa chưa đóng kín (hiện tượng trôi cabin).
Hiện trường vụ trượt cáp thang máy khiến 2 người tử vong, xảy ra ngày 25/5/2022 tại ngôi nhà 7 tầng trên địa bàn quận Ba Đình, Hà Nội.
Đánh giá mức độ, phân loại rủi ro đối với sản phẩm thang máy, thang cuốn
Trong phần đánh giá rủi ro, hồ sơ phân tách rõ hai nhóm đối tượng: một là thang máy, thang cuốn với tư cách sản phẩm hoàn chỉnh; còn lại là các thiết bị an toàn của thang máy, thang cuốn trực tiếp bảo vệ con người khi sự cố xảy ra.
Phương pháp đánh giá mức độ rủi ro được thực hiện theo Phụ lục VI, Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ngày 23/01/2026 của Chính phủ. Theo công thức sau:
R = k x C x P
Trong đó:
R: Điểm mức độ rủi ro của sản phẩm, hàng hóa
C: Mức độ tác động của mối nguy
k: Hệ số tác động
P: Khả năng xảy ra mối nguy
Đánh giá phân loại rủi ro của thang máy
Bảng đánh giá cho thấy thang máy là sản phẩm có nhiều mối nguy, trải rộng từ lỗi cơ khí, điện, điều khiển, cửa tầng, cáp tải, phanh, thiết bị an toàn đến rủi ro trong quá trình bảo trì, cứu hộ và sử dụng.
Bảng đánh giá cũng cho thấy không phải mọi mối nguy đều có cùng mức độ rủi ro. Một số tình huống có hậu quả rất nghiêm trọng nhưng khả năng xảy ra được đánh giá ở mức P=2, tức “khó xảy ra”, như rơi cabin hay sập kết cấu giếng thang. Vì vậy, điểm rủi ro của các tình huống này vẫn nằm trong nhóm rủi ro trung bình.
Tương tự, một số trường hợp có hệ số tác động (K) ở mức trung bình 0,5 như kẹt người trong cabin; kẹp cửa cabin; cabin dừng lệch tầng; ngập nước hố pit… do đó điểm rủi ro của các tình huống này nằm ở mức trung bình.
Trừ trường hợp rơi người vào giếng thang; hỏng cáp tải; hỏng thiết bị an toàn được đánh giá ở mức rủi ro cao. Nguyên nhân lần lượt của các mối nguy này đến từ hỏng hệ thống khóa liên động; không thay thế cáp định kỳ; không kiểm định, bị vô hiệu hoá (câu tắt).
Đánh giá phân loại rủi ro của thang cuốn
Bảng đánh giá rủi ro đối với sản phẩm thang cuốn nhận diện 11 nhóm mối nguy chính, bao gồm: kẹt cuốn tay/chân, té ngã dây chuyền, chạy ngược chiều, vỡ bậc thang, kẹt tại tay vịn, cháy động cơ, dừng khẩn cấp không hoạt động, trượt ngã, bảo trì không an toàn, hỏng xích truyền động và quá tải người sử dụng.
Trong các nguy cơ đối với thiết bị thang cuốn, có 3 mối nguy được đánh giá với mức rủi ro cao gồm: kẹp cuốn tay/chân; trượt ngã; quá tải người sử dụng.
Đánh giá phân loại rủi ro của thiết bị an toàn thang máy
Bảng đánh giá phân loại rủi ro của Bộ Nội vụ cho thấy các thiết bị an toàn của thang máy là nhóm có mức độ rủi ro cao do giữ vai trò trực tiếp trong việc ngăn chặn các sự cố nghiêm trọng như rơi cabin, vượt tốc, cửa mở sai trạng thái, mất phanh, cabin tụt không kiểm soát hoặc va đập mạnh khi chạm đáy.
Các mối nguy phần lớn đều có điểm rủi ro R = 20, phản ánh mức độ hậu quả đặc biệt nghiêm trọng và khả năng xảy ra đáng kể khi thiết bị an toàn bị hư hỏng, lắp đặt sai, không kiểm định, không bảo trì hoặc bị vô hiệu hóa.
Kinh nghiệm, cảnh báo từ các quốc gia trên thế giới
Để thực hiện Dự thảo, Bộ Nội vụ cũng tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới. Theo đó, các tổ chức an toàn thế giới không coi thang máy/thang cuốn là một phương tiện vận chuyển đơn thuần mà là một "thiết bị động lực phức tạp" tiềm ẩn các nguy cơ về cơ khí, điện và áp lực.
OSHA (Hoa Kỳ): Tập trung vào an toàn cho người lao động bảo trì và vận hành. CPSC (Hoa Kỳ): Cảnh báo các nguy cơ đối với người sử dụng là cộng đồng (trẻ em, người già). TÜV SÜD (Đức): Đưa ra các tiêu chuẩn kiểm định nghiêm ngặt về vòng đời thiết bị.
Theo thống kê trung bình mỗi năm có hàng nghìn vụ tai nạn liên quan đến thang máy và thang cuốn. Các tổ chức quốc tế chia nguy hiểm thành các nhóm sau:
- Đối với thang máy: Nguy cơ bước hụt, đây là cảnh báo hàng đầu của OSHA. Khi cabin dừng không bằng tầng (chênh lệch từ 1-2 cm trở lên), đây là tác nhân gây ngã nghiêm trọng cho người lao động đang mang vác hàng hóa.
Nguy cơ kẹt khe hở, cảnh báo về khoảng cách giữa cửa cabin và cửa tầng. Nếu khoảng cách này vượt quá tiêu chuẩn, trẻ em hoặc các vật dụng nhỏ có thể bị kẹt vào giữa khi thang di chuyển.
Nguy cơ rơi hố pít xảy ra khi hệ thống khóa liên động (Interlock) bị lỗi hoặc bị người bảo trì vô hiệu hóa, khiến cửa tầng mở khi không có cabin.
- Đối với thang cuốn: Khe hở tấm ốp hông đây là "vùng nguy hiểm nhất". Lực ma sát và khe hở tại đây có thể cuốn chặt giày cao su, quần áo hoặc ngón chân người sử dụng.
Lỗi lược, nếu các răng lược bị gãy hoặc lắp đặt không khít, chúng sẽ không "đẩy" được các vật ngoại lai ra ngoài, dẫn đến việc vật bị cuốn xuống dưới gầm thang, gây nổ hoặc kẹt cứng xích tải.
Việc xếp thang máy, thang cuốn vào nhóm rủi ro trung bình không có nghĩa là các thiết bị này không có mối nguy nghiêm trọng. Các bảng đánh giá tại Hồ sơ thuyết minh đánh giá rủi ro sản phẩm thiết bị, máy thiết có có yêu cầu nghiêm ngặt cho thấy trong sản phẩm hoàn chỉnh vẫn tồn tại một số tình huống có điểm rủi ro cao.
Tuy nhiên, các mối nguy này thường gắn với hỏng hóc, can thiệp hoặc mất hiệu lực của các bộ phận an toàn, quy trình bảo trì, cứu hộ và điều kiện sử dụng…. Vì vậy, hồ sơ tách riêng nhóm thiết bị an toàn để quản lý ở mức rủi ro cao, trong khi sản phẩm thang máy, thang cuốn hoàn chỉnh được đề xuất xếp nhóm rủi ro trung bình.
