Giảm chấn thang máy là gì? Các loại giảm chấn và ứng dụng

  • 0
Thứ năm, 19/11/2026 | 8:26
TCTM - Nằm ở hố pit thang máy, giảm chấn giúp giảm thiểu tác động va đập khi cabin hoặc đối trọng vượt quá vị trí dừng thấp nhất. Lò xo, polyurethane (PU) và thủy lực là ba dạng thường gặp, có nguyên lý làm việc và phạm vi ứng dụng khác nhau.

1. Giảm chấn thang máy để làm gì?

Giảm chấn thang máy (buffer) là bộ phận an toàn của thang máy, có nhiệm vụ hấp thụ động năng của cabin hoặc đối trọng khi chạy vượt quá giới hạn hành trình phía dưới, qua đó bảo vệ an toàn cho hành khách và thiết bị.

TCVN 6396-20:2017 (tương đương EN 81-20:2014) – Yêu cầu an toàn về cấu tạo và lắp đặt thang máy – định nghĩa giảm chấn là chốt chặn đàn hồi ở cuối hành trình thang, bao gồm phương tiện hãm sử dụng chất lỏng hoặc lò xo (hoặc các phương tiện tương tự khác). Tiêu chuẩn cũng yêu cầu thang máy phải có giảm chấn ở giới hạn dưới hành trình của cả cabin và đối trọng.

Nói đơn giản, khi cabin (hoặc đối trọng) vì một sự cố nào đó (lỗi hệ thống điều khiển, cáp trượt trên puly dẫn động, phanh máy không giữ đủ lực…) chạy vượt quá tầng dừng thấp nhất, giảm chấn sẽ tiếp nhận động năng của khối chuyển động, làm cabin dừng lại một cách "êm" trong giới hạn gia tốc mà cơ thể người chịu được, thay vì va thẳng xuống nền bê tông của hố thang, qua đó bảo vệ an toàn cho hành khách và thiết bị.

Giảm chấn thường được bố trí trong hố thang. Giảm chấn cũng có thể được lắp ngay dưới cabin hoặc đối trọng; khi đó, tại vị trí giảm chấn tác động xuống sàn hố thang phải có gối nhô lên cao không thấp hơn 300 mm (mục 5.8.1.1).

Đối với thang máy dẫn động cưỡng bức (thang máy tang cuốn cáp), phải trang bị thêm giảm chấn ở phía trên cabin để hoạt động cho giới hạn trên của hành trình (mục 5.8.1.2).

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

2. Giảm chấn thang máy trong chuỗi hệ thống thiết bị an toàn

Thang máy ngày nay được bảo vệ an toàn vận hành theo nhiều lớp. Ở điều kiện bình thường, hệ điều khiển giảm tốc và dừng cabin chính xác tại tầng. Nếu cabin chạy quá tầng cuối cùng, công tắc giới hạn hành trình phía cuối sẽ ngắt mạch an toàn và đóng phanh máy kéo.

Nếu cabin đi xuống quá tốc độ, bộ khống chế vượt tốc (Governor) sẽ kích hoạt thắng cơ (safety gear, phanh an toàn) kẹp cabin vào ray dẫn hướng. Thắng cơ là thiết bị an toàn hoạt động cùng với bộ khống chế vượt tốc để bảo vệ cabin khi xảy ra sự cố.

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

Giảm chấn là lớp bảo vệ cuối cùng, làm việc khi các lớp bảo vệ phía trên chưa kịp dừng cabin hoàn toàn trước khi chạm đáy, ví dụ do phanh trượt, cáp trượt trên puly hoặc lỗi điều khiển.

Một hiểu lầm phổ biến là giảm chấn dùng để "đỡ" cabin rơi tự do khi đứt cáp. Thực tế, tình huống rơi tự do do thắng cơ (phanh an toàn) của bộ khống chế vượt tốc xử lý. Giảm chấn được tính toán để hấp thụ va chạm ở tốc độ khoảng 115% tốc độ định mức của thang - tức là tình huống cabin chạy quá hành trình với tốc độ vượt mức thông thường.

3. Các loại giảm chấn thang máy?

Theo Tiêu chuẩn EN 81-20 (và TCVN 6396-20 tương đương), giảm chấn được chia thành hai nhóm lớn dựa trên cách xử lý năng lượng va chạm:

(1) Giảm chấn tích năng (energy accumulation) - năng lượng được tích vào phần tử đàn hồi như lò xo thép hoặc khối polyurethane. Sau đó phần lớn năng lượng được trả lại, làm cabin bật lên.

(2) Giảm chấn tiêu tán năng lượng (energy dissipation) - năng lượng chuyển thành nhiệt, thường do dầu bị ép qua các lỗ tiết lưu trong xi lanh. Cabin dừng lại và gần như không bật ngược.

Trên thị trường, chúng tương ứng với ba loại gồm: giảm chấn lò xo, giảm chấn polyurethane (PU) và giảm chấn thủy lực.

3.1 Giảm chấn thuỷ lực - an toàn nhất, phù hợp với mọi cấu hình thang máy

Giảm chấn thủy lực là loại giảm chấn tiêu tán năng lượng, có cấu tạo gồm xi lanh chứa dầu, pít tông, các lỗ tiết lưu và lò xo phục hồi (lò xo cơ khí hoặc lò xo khí).

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

Khi cabin ép xuống, piston đẩy dầu đi qua các lỗ tiết lưu; năng lượng va chạm được chuyển thành nhiệt và tiêu tán, gần như không gây tình trạng cabin hoặc đối trọng bật ngược trở lại. Cấu tạo lỗ tiết lưu cho phép duy trì lực hãm gần như không đổi trên suốt hành trình, giúp quá trình dừng êm và có kiểm soát.

Sau khi cabin được nâng lên, lò xo phục hồi đẩy pít tông về vị trí vươn dài; thang chỉ được chạy lại khi công tắc an toàn điện xác nhận giảm chấn đã phục hồi về vị trí ban đầu.

Cấu tạo giảm chấn thuỷ lực

Cấu tạo giảm chấn thuỷ lực

- Ưu điểm: Dùng được cho mọi tốc độ định mức; dừng êm, ít bật ngược; hành trình ngắn hơn so với giảm chấn tích năng ở cùng tốc độ.

- Nhược điểm: giá thành cao hơn; cần kiểm tra mức dầu, rò rỉ và khả năng phục hồi về vị trí; cấu tạo phức tạp hơn.

- Ứng dụng: Dùng được cho mọi tốc độ và bắt buộc với thang có tốc độ định mức lớn hơn 1 m/s.

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

3.2 Giảm chấn tích năng: lò xo và polyurethane (PU) - chỉ dùng cho thang có tốc độ định mức không quá 1 m/s

Nhóm giảm chấn hấp thụ năng lượng hoạt động theo cùng một nguyên lý: khi cabin tỳ vào, giảm chấn bị nén và tích trữ động năng dưới dạng thế năng đàn hồi, giống như ép một chiếc lò xo. Trên thực tế có hai dạng phổ biến:

- Giảm chấn lò xo thép: gồm hệ thống lò xo thép đàn hồi chịu lực lớn, đặt trên đế cố định thẳng đứng ở hố pit. Năng lượng va đập được chuyển thành biến dạng đàn hồi; lực cản tăng tỷ lệ thuận với độ nén. Sau khi bị nén, lò xo giãn ra trả lại phần lớn năng lượng, đẩy cabin bật ngược lên; cabin có thể nảy vài lần trước khi dừng hẳn.

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

- Giảm chấn polyurethane (PU): khối đàn hồi đúc từ polyurethane (còn gọi là giảm chấn cao su tổng hợp/elastomer), dạng trụ gắn trên đế thép. Độ cứng của khối vật liệu đàn hồi tăng dần theo độ nén của va chạm.

Khi cabin hoặc đối trọng tỳ lên, khối vật liệu biến dạng nén và tích lũy động năng dưới dạng thế năng đàn hồi. Một phần năng lượng hấp thụ bị tiêu tán thành nhiệt trong chu trình nén - hồi, nên phản lực hồi phục nhỏ hơn và cabin ít bật ngược hơn so với giảm chấn lò xo.

giam chan thang may la gi ucac loai giam chan va ung dung

- Ưu điểm: cấu tạo đơn giản, giá thành thấp, lắp đặt nhanh, hầu như không cần bảo dưỡng phức tạp. Với giảm chấn PU không bị gỉ như lò xo, phù hợp với thang máy hố pit thấp.

- Nhược điểm: Động năng khi cabin/đối trọng tỳ lên giảm chấn chủ yếu được hấp thụ chứ không được tiêu tán, nên có xu hướng đẩy bật cabin trở lại (rõ nhất ở giảm chấn lò xo).

Giảm chấn lò xo có thể bị gỉ trong hố thang ẩm; giảm chấn PU bị lão hóa (giòn, nứt, biến dạng…) theo thời gian, nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm, dầu mỡ và cần thay thế định kỳ theo khuyến cáo nhà sản xuất.

- Ứng dụng: Khác với giảm chấn thủy lực, theo TCVN 6396-20:2017 (mục 5.8.1.5), cả giảm chấn PU và giảm chấn lò xo chỉ được sử dụng cho thang có tốc độ định mức không quá 1 m/s.

85 mau giam chan thang may pu khong dat thu nghiem an toan

Lưu ý về chất lượng giảm chấn PU: Năm 2026, Ủy ban châu Âu công bố kết quả thử nghiệm giảm chấn thang máy theo EN 81-20 và EN 81-50 trong chương trình Hành động chung về tuân thủ sản phẩm (JACOP) 2025.

Trong 40 mẫu lấy tại sáu quốc gia, 28/33 mẫu PU (khoảng 85%) không đạt, trong khi cả 7 mẫu giảm chấn thủy lực đều đạt. Lỗi chủ yếu là gia tốc hãm cực đại vượt giới hạn cho phép: cabin bị giảm tốc quá đột ngột, làm tăng lực tác động lên người bên trong.

Các cơ quan giám sát thị trường đã liên hệ 23 doanh nghiệp để yêu cầu phản hồi và biện pháp khắc phục, đồng thời cấm bán 5 mẫu giảm chấn PU, trong đó có sản phẩm bán qua sàn thương mại điện tử Trung Quốc. Kết quả này cho thấy khi chọn giảm chấn PU cần yêu cầu đầy đủ hồ sơ thử nghiệm theo TCVN 6396-50 (EN 81-50).

Xem thêm
Tư vấn
Thành viên