Cách đây ít lâu, tôi theo chân một chuyên gia của Viện Kỹ thuật Ứng dụng Thang máy đến đánh giá tổng thể hệ thống thang cho một tòa nhà ở Hà Nội. Tòa nhà đưa vào sử dụng chưa lâu, thang của một thương hiệu lớn, trị giá vài tỷ đồng.
Trong phòng máy, tủ điều khiển nguyên bản đã bị tháo ra, đặt ở một góc. Chỗ của nó giờ là một tủ điện mới tinh của một thương hiệu Trung Quốc phổ biến trên thị trường.
Vị chuyên gia đứng nhìn khá lâu rồi nói: “Thang máy chưa đến lúc chết, mà người ta bắt nó phải chết”.
Tôi gọi đó là “bức tử thang máy”.
Mỗi hãng thang một ‘ngôn ngữ’ giao tiếp
Nếu ví thang máy như một cơ thể, hệ điều khiển là bộ não. Nó tiếp nhận tín hiệu từ cabin, cửa tầng, bảng gọi tầng… xử lý rồi phát lệnh cho toàn bộ hệ thống vận hành. Nhưng không phải bộ não nào cũng nói chung một ngôn ngữ. Mỗi hãng tự xây dựng ngôn ngữ riêng, với phần mềm, giao thức truyền thông và công cụ chẩn đoán của mình.
Xét theo khả năng tiếp cận kỹ thuật, có thể chia thành hệ đóng và hệ mở. Ở hệ đóng, nhà sản xuất kiểm soát phần mềm, công cụ và quyền truy cập kỹ thuật. Hệ mở dùng giao thức công khai và chuẩn hoá, cho phép tích hợp thiết bị tương thích từ nhiều nhà cung cấp. CANopen Lift, dựa trên bộ đặc tả CiA 417, là ví dụ tiêu biểu.
Hệ điều khiển đóng (trái) là giải pháp trọn gói, mọi thành phần do một nhà sản xuất cung cấp và kiểm soát. Hệ điều khiển mở (phải) là hệ thống dạng mô-đun, có chung một chuẩn ngôn ngữ giao tiếp là CANopen-Lift, hỗ trợ tương thích các thiết bị từ nhiều nhà cung cấp.
Nhưng đóng hay mở thì bảo trì vẫn cần người được đào tạo, có tài liệu và công cụ phù hợp. Thiếu những thứ ấy, tủ điều khiển thành một “hộp đen”, và mỗi lần sửa là một lần thử vận may.
Đó cũng là lý do bảo trì chính hãng thường đắt hơn mặt bằng chung, bởi chủ sở hữu trả tiền cho cả những thứ không nhìn thấy được, ngoài công việc lau chùi, chân tay, dầu mỡ thông thường…
Từ “không biết sửa” đến “phải nâng cấp” hay “rủ nhau đẻ việc chia tiền”
Thấy đắt, nhiều chủ đầu tư và ban quản lý chuyển sang thuê đơn vị bên ngoài với giá thấp hơn. Ở không ít công trình, thang do đơn vị A lắp đặt nhưng giao cho đơn vị B bảo trì, trong khi kỹ thuật viên bên B chưa từng được đào tạo về dòng thang đó.
Chưa kể tình trạng chào giá thấp để giành hợp đồng rồi cắt giảm chất lượng. Khoản tiết kiệm trên giấy chưa chắc là khoản tiết kiệm thật.
Thang liên tục báo lỗi, có lúc dừng hẳn. Đơn vị dịch vụ không tìm ra nguyên nhân, và thay vì thừa nhận giới hạn năng lực của mình, họ đưa ra một kết luận dễ nghe hơn: thang đã cũ, hệ điều khiển “lỗi thời”, cần hiện đại hóa.
Kịch bản sau đó khá quen thuộc. Thang liên tục báo lỗi, đội bảo trì không đọc được mã lỗi, không biết cách khắc phục, không tìm được phụ tùng phù hợp. Sửa vài lần không xong, họ đề xuất “thay luôn bộ não”, tức thay toàn bộ hệ điều khiển, với những lý do nghe rất thuyết phục: hệ cũ đã “lỗi thời”, linh kiện “khó kiếm”.
Tệ hơn, có trường hợp thang máy đang hoạt động bình thường, hai bên đơn vị dịch vụ và đơn vị quản lý bắt tay “vẽ” ra hạng mục thay thế để trục lợi, chia tiền, khiến nguồn lực vốn đã hạn hẹp còn bị tiêu sai chỗ.
Hệ điều khiển mới được đề xuất thường là những dòng phổ thông như Monarch, STEP… hay kêu hơn là Fuji được giới thiệu với đủ loại xuất xứ từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan… nhưng thực chất đều sản xuất tại Trung Quốc, được chào bán rộng rãi và quen tay với nhiều kỹ thuật viên. Với đội bảo trì, đưa thang về hệ mình quen là tiện đủ đường: dễ sửa, dễ thay linh kiện,…
Cần nói cho công bằng: hiện đại hóa không sai. Với những trường hợp như thang đã quá tuổi thọ thiết kế, xuống cấp nghiêm trọng, không còn nguồn cung phụ tùng thích hợp… thì hiện đại hoá, thay hệ điều khiển là việc nên làm.
Điều đáng bàn là nhiều trường hợp, một hệ thống vẫn vận hành tốt, nhưng lại thành hỏng chỉ vì người bảo trì không biết sửa nên xúi đơn vị sử dụng cho nó “về hưu”.
Một lần tháo, nhiều lần trả
Cái giá của thiếu năng lực không dừng ở chiếc tủ mới. Thay hệ điều khiển có thể kéo theo thay bo mạch truyền tín hiệu, bảng gọi tầng, bộ điều khiển cửa và những thiết bị nguyên bản không còn tương thích.
Tiền tiếp tục phát sinh ngay cả khi tủ cũ đã nằm yên trong góc phòng máy.
Nếu tích hợp thiếu đồng bộ, chiếc thang nguyên bản thành một hệ thống chắp vá: cơ khí của hãng này, hệ điện của hãng khác. Vài năm sau thang lại trục trặc, lại thêm một đợt thay.
Chủ sở hữu không chỉ trả tiền mua thiết bị mới, mà còn mất phần giá trị chưa khai thác hết của thiết bị cũ, cộng thêm những ngày thang phải dừng và các khoản sửa chữa phát sinh.
Bởi vậy, bài toán chọn đơn vị bảo trì phải tính trên cả vòng đời thang, không chỉ trên giá hợp đồng năm đầu. Trước khi ký, chủ sở hữu cần đánh giá năng lực thật của đơn vị: kinh nghiệm với chính dòng thang đó, trình độ và chứng chỉ đào tạo của kỹ thuật viên, khả năng tiếp cận tài liệu, công cụ và phụ tùng…
Thiếu một thước đo
Khi nào một thiết bị thang máy cần thay, khi nào cả hệ thống cần cải tạo, hiện đại hóa? Đến nay, chủ sở hữu và đơn vị quản lý vẫn chưa có căn cứ kỹ thuật thống nhất để trả lời. Cơ chế đánh giá độc lập trước những quyết định thay thế có giá trị lớn cũng chưa rõ ràng, kể cả khi tiền chi ra là ngân sách hay quỹ bảo trì của cư dân.
Thiếu cả thước đo kỹ thuật lẫn trọng tài độc lập… Trong khoảng trống ấy, đơn vị dịch vụ kỹ thuật thường đóng cả ba vai: chẩn đoán hư hỏng, đề xuất phương án và hưởng doanh thu từ việc thay mới. Bên quản lý, sử dụng lại thiếu chuyên môn để phản biện; hay thậm chí “bắt tay” để rủ nhau đẻ việc chia tiền.
Một bộ hồ sơ đề xuất thay thế với đầy đủ chữ ký vẫn có thể dẫn tới một quyết định sai.
Để bổ sung cơ sở tham chiếu cho các bên. Hiệp hội Thang máy Việt Nam đã công bố TCCS 01:2023/VNEA – Yêu cầu an toàn chung trong quản lý, sử dụng, bảo trì và sửa chữa thang máy.
Tiêu chuẩn này đặt yêu cầu với đơn vị dịch vụ và nhân sự, đồng thời khuyến cáo tuổi thọ thiết bị hao mòn nhanh và tuổi thọ các thiết bị chính của thang máy như trung bình 10 năm với tủ điều khiển, 15 năm với máy kéo.
Một số nội dung nổi bật đang được đề xuất trong dự thảo TCVN gồm gắn mã định danh cho thang máy lắp đặt mới để truy xuất thông tin, lý lịch thiết bị phục vụ công tác quản lý, sử dụng, bảo trì và sửa chữa; lập kế hoạch sửa chữa lớn và hiện đại hóa theo tình trạng thiết bị.
Dự thảo tiêu chuẩn quốc gia TCVN - Yêu cầu về vận hành, bảo trì, sửa chữa và sử dụng thang máy, dự kiến ban hành năm 2027, cũng khuyến cáo tuổi thọ cho linh kiện hao mòn nhanh và các thiết bị chính.
Đây là căn cứ để các bên lập kế hoạch đánh giá, kiểm tra để thực hiện công tác thay thế, hiện đại hóa thang máy.
Bảng khuyến cáo tuổi thọ các thiết bị chính của thang máy trong Tiêu chuẩn cơ sở TCCS 01:2023/VNEA nhằm mục đích làm căn cứ xây dựng kế hoạch đại tu, hiện đại hóa thang máy
Chiếc tủ điều khiển phải “về hưu non” ở tòa nhà Hà Nội hôm ấy vẫn nằm trong góc phòng máy, chưa đi hết quãng đời mà nó được thiết kế. Mỗi chiếc tủ như thế là một khoản tiền lãng phí không đáng có mà xã hội phải trả.
Bao nhiêu tòa nhà đang lặng lẽ trả khoản tiền ấy, đến nay chưa ai thống kê!
