Từ công nghệ Đức đến tham vọng làm chủ hệ điều khiển thang máy

Bên trong tủ điều khiển VILEA-INT là một bản đồ thu nhỏ của chuỗi công nghệ toàn cầu: Hệ điều khiển trung tâm của Tập đoàn INTEC (Đức), thiết bị định vị băng từ của Tập đoàn ELGO đến từ Đức, rơ-le Finder của châu Âu và biến tần Yaskawa của Nhật Bản… Tất cả đều đến từ châu Âu và các quốc gia công nghệ hàng đầu thế giới.

Nhưng phía sau cấu hình ấy là một câu hỏi lớn hơn: Kỹ sư Việt Nam có thể làm chủ hệ thống đến đâu?

Viện Kỹ thuật Ứng dụng Thang máy (VILEA) đang tìm lời giải thông qua hợp tác với INTEC GmbH (Đức), được công bố tháng 4/2026. Trọng tâm là tiếp nhận giải pháp điều khiển sử dụng hệ truyền thông CANopen-Lift, đào tạo nhân lực và từng bước nội địa hóa công nghệ.

Đây có thể là bước đi nhằm thu hẹp một trong những khoảng trống lớn nhất của ngành thang máy trong nước: Năng lực làm chủ công nghệ điều khiển.

Khoảng trống phía sau tỷ lệ nội địa hóa

Năm 2022, Tiến sĩ Nguyễn Đức Hạnh, Viện trưởng Viện Kỹ thuật Ứng dụng Thang máy, từng nhận định doanh nghiệp trong nước mới sản xuất được khoảng 20-25% số linh kiện, thiết bị, chủ yếu tập trung ở mảng cơ khí; riêng phần điện - điện tử gần như phải nhập khẩu hoàn toàn.

Sự phụ thuộc thường bộc lộ rõ khi thang máy cần sửa chữa, hiện đại hoá: một bo mạch ngừng sản xuất, phần mềm chẩn đoán bị giới hạn quyền truy cập hoặc linh kiện chỉ tương thích với đúng một nhà cung cấp. Bất kỳ điều nào trong số đó cũng có thể khiến thang máy dừng hoạt động nhiều ngày, và hóa đơn sửa chữa đội lên gấp nhiều lần.

Số hóa còn làm sự phụ thuộc trở nên phức tạp hơn. Khi thang máy ngày càng kết nối với hệ thống quản lý tòa nhà và các nền tảng giám sát từ xa, bộ điều khiển còn trở thành một điểm truy cập số - nơi rủi ro an ninh mạng có thể len vào nếu không nắm rõ, làm chủ cấu hình bên trong.

Làm chủ công nghệ vì thế không có nghĩa phải tự sản xuất mọi con chip. Năng lực cốt lõi nằm ở việc hiểu kiến trúc hệ thống, kiểm soát cấu hình, chẩn đoán lỗi, đánh giá lỗ hổng, kiểm thử thay đổi và duy trì phần mềm trong suốt vòng đời thiết bị.

Đó cũng là điểm đáng khác biệt trong hợp tác giữa VILEA và INTEC.

Một bộ điều khiển của Đức xuất hiện tại Việt Nam không phải điều mới; các sản phẩm tương tự đã được nhập khẩu qua đại lý từ nhiều năm trước.

Điều VILEA theo đuổi là phần tri thức đi cùng thiết bị: tài liệu kỹ thuật, công cụ cấu hình, quy trình kiểm thử, đào tạo và năng lực phát triển hệ thống.

Một ngôn ngữ giao tiếp chung cho thiết bị

Một hệ thống thang máy gồm nhiều thiết bị như bộ điều khiển, biến tần, cửa, bảng gọi tầng và cảm biến. Để vận hành đồng bộ, các thiết bị này phải trao đổi dữ liệu theo cùng một quy tắc. Nếu mỗi nhà sản xuất sử dụng một giao thức riêng, việc thay thế một linh kiện có thể trở nên phức tạp, thậm chí buộc chủ sở hữu tiếp tục phụ thuộc vào nhà cung cấp ban đầu.

CANopen-Lift được VILEA lựa chọn để xử lý bài toán này.

Nếu CAN bus là tuyến đường truyền dữ liệu, CANopen có thể được xem là bộ quy tắc giao thông, quy định cách thiết bị nhận diện, trao đổi thông tin, quản lý trạng thái và thông báo lỗi.

Trong ngành thang máy, hồ sơ ứng dụng CiA 417 hay CANopen Lift do Tổ chức CAN in Automation phát triển nhằm xác lập giao diện chung cho các nhóm thiết bị trong hệ thống thang máy. Và đặc biệt, INTEC là một trong những nhà sáng lập đầu tiên của CANopen Lift.

Đây cũng là nền tảng được các nhà sản xuất tại châu Âu như ZIEHL-ABEGG, KEB, Bucher Hydraulics hay ELGO ứng dụng, tích hợp vào sản phẩm.

Tại châu Âu, CANopen hiện đang trở thành chuẩn truyền thông được nhiều nhà sản xuất mở rộng, ứng dụng; dự báo trở thành một xu hướng để chống độc, đề cao khả năng tương tác, quyền sửa chữa và giảm phụ thuộc vào các hệ sinh thái công nghệ khép kín.

Tủ điều khiển VILEA-INT là cách VILEA cùng INTEC đưa nền tảng đó vào một hệ thống cụ thể. Theo thông tin được hai bên công bố, hệ thống VILEA-INT có cấu hình đầu vào, đầu ra linh hoạt, phục vụ tối đa 64 tầng và điều khiển nhóm tối đa 8 thang.

Khi các thiết bị cùng tuân thủ một hồ sơ truyền thông, việc tích hợp sản phẩm từ nhiều nhà cung cấp có thể đơn giản hơn. Kỹ thuật viên cũng có một cấu trúc dữ liệu và phương pháp chẩn đoán tương đối thống nhất để học tập, đào tạo thay vì phải làm quen với từng hệ thống truyền thông riêng của từng nhà cung ứng khác nhau.

Đối với chủ sở hữu, hệ điều khiển sử dụng CANopen mở rộng lựa chọn thiết bị khi sửa chữa, nâng cấp hoặc thay thế linh kiện, qua đó giúp kiểm soát chi phí và giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất.

Đây là điểm VILEA kỳ vọng khai thác trong quá trình chuyển giao: đưa CANopen thành nền tảng chung để kỹ sư Việt Nam tiếp cận công nghệ, thực hành cấu hình, phát triển ứng dụng và dần tham gia sâu hơn vào giám sát, thiết kế hệ thống điều khiển.

Tối ưu cho công tác hiện đại hóa hệ thống thang máy cũ

Sau nhiều năm tập trung vào lắp đặt mới, thị trường Việt Nam đang dần xuất hiện nhu cầu cải tạo những thang máy đã vận hành lâu năm. Nhiều hệ thống vẫn còn khả năng khai thác nhưng gặp khó khăn do bộ điều khiển lỗi thời, linh kiện ngừng sản xuất hoặc phụ thuộc vào nhà cung cấp ban đầu.

Chủ sở hữu khi đó phải lựa chọn giữa tiếp tục sửa chữa tốn kém và thay mới một khối lượng thiết bị lớn.

VILEA hướng tới sử dụng nền tảng CANopen Lift được tiếp nhận thông qua hợp tác với INTEC để phát triển giải pháp hiện đại hóa theo cấu trúc mở.

Hệ điều khiển VILEA-INT có thể tích hợp với nhiều loại động cơ, biến tần, cửa và thiết bị định vị, qua đó hỗ trợ thay thế từng phần hoặc nâng cấp toàn diện. Những bộ phận còn phù hợp có thể tiếp tục được sử dụng sau khi được đánh giá về an toàn và khả năng tương thích.

Theo VILEA, giải pháp điều khiển VILEA-INT đã được ứng dụng để hiện đại hóa nhiều hệ thống thang máy và cho thấy khả năng tương thích, hiệu suất hoạt động cao, trong đó có hệ thống thang máy tại Bệnh viện Hữu Nghị (Hà Nội) và Khu công nghiệp luyện kim Formosa (Hà Tĩnh).

Hai dự án tạo nên những phép thử thực địa khác nhau: tần suất khai thác cao tại bệnh viện và điều kiện vận hành khắc nghiệt của môi trường khu công nghiệp luyện kim. VILEA cho biết dữ liệu theo dõi số chuyến đi, thời gian phục vụ và số lỗi phát sinh cho thấy hệ thống duy trì hiệu suất hoạt động ổn định tại cả hai địa điểm.

Tham vọng được đo bằng năng lực làm chủ

VILEA xác định ba hướng của hợp tác với INTEC: nghiên cứu, chuyển giao và sản xuất.

Nghiên cứu giúp đội ngũ trong nước điều chỉnh hệ thống phù hợp với điều kiện vận hành thực tế tại Việt Nam. Chuyển giao bao gồm tài liệu kỹ thuật, công cụ cấu hình, quy trình kiểm thử và đào tạo kỹ sư, thay vì chỉ hướng dẫn lắp đặt. Sản xuất là bước từng phần nắm giữ thiết kế phần cứng, phần mềm và quy trình quản lý chất lượng.

Nội địa hóa không nhất thiết là tự làm mọi linh kiện, thiết bị. Một hệ thống vẫn có thể sử dụng cảm biến hoặc chip nhập khẩu, nhưng doanh nghiệp Việt phải nắm được kiến trúc, có khả năng tích hợp và kiểm soát chủ động - tức gia tăng giá trị công nghệ do đội ngũ trong nước tạo ra.

Thước đo của hợp tác VILEA - INTEC vì thế không chỉ là số tủ điều khiển được lắp đặt. Quan trọng hơn là đội ngũ trong nước có thể tự chẩn đoán, cập nhật, thay thế thiết bị và phát triển phiên bản tiếp theo hay không.

Sản phẩm đầu tiên có thể là một tủ điều khiển. Giá trị lâu dài phải là năng lực công nghệ được giữ lại tại Việt Nam.