Nên hiện đại hóa hay thay thế toàn bộ thang máy?

Một thang máy cũ không nhất thiết phải được thay mới toàn bộ. Trong nhiều trường hợp, hiện đại hóa (cải tạo, làm mới - modernization) từng phần có thể kéo dài vòng đời thiết bị, cải thiện độ tin cậy, nâng cao trải nghiệm người dùng và giảm chi phí vận hành.

Tuy nhiên, khi nhiều hệ thống chính cùng xuống cấp, thường xuyên hư hỏng hoặc không còn đáp ứng nhu cầu sử dụng, thay thế toàn bộ lại là phương án bền vững hơn.

Nguyên tắc chung khi tiến hành hiện đại hóa thang máy

Nguyên tắc 1: Giữ lại những gì còn tốt

Trước hết, hiện đại hóa không đồng nghĩa với tháo bỏ toàn bộ hệ thống cũ. Nguyên tắc quan trọng là giữ lại những gì còn tốt. Các cấu phần cơ khí như ray dẫn hướng, đối trọng, một phần cửa tầng, khung cabin hoặc hạ tầng cơ khí khác thường có tuổi thọ cao hơn lên đến trên 25-30 năm có thể được giữ lại nếu còn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, vận hành an toàn và thẩm mỹ.

Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể chi phí, rút ngắn thời gian thi công và hạn chế lượng vật liệu phải thay thế.

Tuy nhiên, việc giữ lại thiết bị cũ phải dựa trên đánh giá kỹ thuật rõ ràng. Nói cách khác, nguyên tắc không phải là giữ càng nhiều càng tốt, mà là giữ những gì còn an toàn, còn phù hợp và còn tạo giá trị cho hệ thống sau nâng cấp.

Nguyên tắc 2: Giảm thiểu gián đoạn cho người sử dụng

Với chung cư, bệnh viện, khách sạn, văn phòng hoặc công trình có tần suất sử dụng lớn, việc dừng thang kéo dài có thể ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt và hoạt động của tòa nhà.

Vì vậy, quá trình hiện đại hóa cần được lập kế hoạch kỹ lưỡng: xác định phạm vi công việc, thời gian dừng thang, phương án di chuyển thay thế, biện pháp an toàn và cách thông tin tới cư dân, người sử dụng…

Đặc biệt, việc chủ động hiện đại hóa trước khi thang hư hỏng nghiêm trọng sẽ giúp tòa nhà có nhiều lựa chọn hơn về thời điểm thi công. Nếu chờ đến khi thang dừng hoạt động hoặc mất an toàn, quá trình xử lý thường bị động hơn, chi phí có thể cao hơn và mức độ gián đoạn cũng lớn hơn.

Các nhóm thiết bị chính cần nâng cấp, hiện đại hoá

Nâng cấp hệ thống điện, điều khiển và tín hiệu

Đây thường là cấp độ hiện đại hóa đầu tiên khi thang máy bắt đầu lỗi thời nhưng các cấu phần chính vẫn còn vận hành tốt. Hạng mục này có thể bao gồm tủ điều khiển, hệ thống điện, bảng gọi tầng, bảng hiển thị, đèn chiếu sáng, thiết bị tín hiệu và các thành phần điện tử liên quan.

Trong đó, hệ thống điều khiển là hạng mục đặc biệt quan trọng. Khi thay tủ điều khiển, chủ đầu tư không chỉ thay một thiết bị điện tử, mà còn lựa chọn kiến trúc vận hành của thang máy trong nhiều năm tiếp theo.

Với hệ điều khiển “đóng”, phần mềm, giao thức truyền thông, công cụ chẩn đoán và phụ tùng thường phụ thuộc nhiều vào một nhà cung cấp. Ưu điểm là tính đồng bộ cao, nhưng hạn chế là chủ sở hữu có thể bị phụ thuộc trong bảo trì, sửa chữa và thay thế linh kiện.

Ngược lại, các hệ điều khiển mở dựa trên chuẩn truyền thông như CANopen – hiện đang được ứng dụng rộng rãi tại Châu Âu - cho phép nhiều thiết bị trong hệ thống thang máy trao đổi dữ liệu theo một ngôn ngữ chung.

Cách tiếp cận này có thể giúp tăng khả năng thay thế linh kiện, giảm phụ thuộc vào một nguồn cung cấp duy nhất và thuận lợi hơn cho hiện đại hóa từng phần. Tuy nhiên, hệ điều khiển mở cũng đòi hỏi đơn vị triển khai có năng lực tích hợp kỹ thuật, cấu hình và kiểm tra an toàn đầy đủ.

Vì vậy, khi nâng cấp hệ thống điện, vấn đề không chỉ là tủ điều khiển nào rẻ hơn, mà là sau khi nâng cấp, ai có thể bảo trì hệ thống, phụ tùng có dễ thay thế không, tài liệu kỹ thuật có được bàn giao không và hệ thống có còn linh hoạt cho các lần nâng cấp tiếp theo không.

Tại Việt Nam, Công ty Kỹ thuật INTEC GmbH (Đức) – một trong những sáng lập viên của Sáng kiến CANopen Lift - đã hợp tác với Viện Kỹ thuận Ứng dụng Thang máy phát triển và phân phối hệ điều khiển thang máy mở - VILEA-INT, đạt Tiêu chuẩn Châu Âu cho thị trường Việt Nam.

Nâng cấp hệ thống cửa

Cửa thang máy là một trong những bộ phận có tần suất hoạt động cao nhất. Mỗi chuyến đi đều đi kèm với quá trình đóng mở cửa cabin và cửa tầng, do đó hệ thống cửa thường là nơi phát sinh nhiều lỗi trong quá trình vận hành.

Các dấu hiệu cần nâng cấp gồm cửa đóng mở chậm, phát tiếng ồn lớn, rung, kẹt, cảm biến hoạt động kém, cửa nặng hoặc không thuận tiện cho người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật và người mang hàng hóa.

Nâng cấp hệ thống cửa có thể bao gồm bộ truyền động cửa, cảm biến an toàn, cơ cấu đóng mở, ngưỡng cửa, cửa cabin, cửa tầng hoặc chuyển đổi từ cửa mở tay sang cửa tự động nếu điều kiện kỹ thuật cho phép. Đây là hạng mục có tác động trực tiếp đến an toàn và trải nghiệm sử dụng hằng ngày.

Nâng cấp hệ thống máy kéo

Máy kéo và động cơ là nhóm thiết bị quyết định trực tiếp đến khả năng vận hành của thang máy. Khi hệ thống này lão hóa, thang có thể rung, ồn, di chuyển không êm, dừng tầng kém chính xác, tiêu thụ nhiều điện hoặc phát sinh chi phí bảo trì cao.

Trong nhiều trường hợp, nếu phần động cơ của máy kéo vẫn còn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, các hư hỏng có thể sửa chữa mà vẫn đảm bảo yếu tố chi phí và an toàn kỹ thuật thì không nhất thiết phải thay toàn bộ. Có thể giữ lại máy kéo hiện hữu, đồng thời thay thế các bộ phận hư hỏng/hao mòn như bộ rotor, hệ thống phanh, vòng bi, puli…

Thay thế toàn bộ cụm máy kéo nên được xem xét khi các bộ phận chính đã lão hóa hoặc hư hỏng nặng, như động cơ điện, hệ nam châm vĩnh cửu trong máy kéo không hộp số hoặc hộp giảm tốc trong máy kéo có hộp số… Trong trường hợp này, việc thay thế, sửa chữa từng bộ phận không còn mang lại hiệu quả chi phí lâu dài và đảm bảo tính an toàn kỹ thuật.

Việc nâng cấp máy kéo không nên được xem là thay riêng một thiết bị độc lập. Cụm máy kéo cần được đánh giá đồng bộ với tủ điều khiển, biến tần phù hợp với tải trọng, tốc độ thiết kế và điều kiện giếng thang.

Với một số giải pháp hiện đại, hệ máy kéo mới có thể chuyển đổi sang máy kéo không hộp số đi kèm công nghệ tái sinh năng lượng, công nghệ máy kéo với cáp dẹt phủ polyurethane, giảm chi phí bảo trì và nâng cao hiệu quả vận hành.

Nâng cấp cabin, bảng gọi và nội thất

Không phải mọi dự án hiện đại hóa đều bắt đầu từ lỗi kỹ thuật. Với nhiều tòa nhà, yếu tố thẩm mỹ và trải nghiệm người dùng cũng là lý do quan trọng để nâng cấp thang máy.

Các hạng mục có thể bao gồm vách cabin, trần, sàn, tay vịn, gương, đèn chiếu sáng, bảng điều khiển trong cabin, bảng gọi tầng, màn hình hiển thị hoặc vật liệu hoàn thiện cửa.

Cấp độ này phù hợp khi hệ thống kỹ thuật chính vẫn hoạt động tốt nhưng cabin đã xuống cấp, tối, cũ, khó vệ sinh hoặc không còn phù hợp với hình ảnh kiến trúc của tòa nhà.

Tuy nhiên, nâng cấp thẩm mỹ không nên được xem là giải pháp thay thế cho các vấn đề kỹ thuật. Một cabin đẹp hơn không thể bù đắp cho hệ điều khiển lỗi thời, cửa thường xuyên hỏng hoặc máy kéo vận hành kém ổn định.

Khi nào nên thay thế toàn bộ thang máy?

Thay thế toàn bộ nên được xem xét khi thang máy đã vận hành lâu năm, đặc biệt từ khoảng 25-30 năm trở lên, và nhiều hệ thống chính cùng có dấu hiệu xuống cấp. Ở giai đoạn này, bảo trì hoặc sửa chữa riêng lẻ có thể chỉ giải quyết được sự cố trước mắt, trong khi chi phí sửa chữa, chi phí phụ tùng và thời gian dừng thang có xu hướng tăng dần.

Các dấu hiệu như thang máy thường xuyên hư hỏng, phụ tùng thay thế khó tìm, cabin quá nhỏ so với nhu cầu sử dụng, hệ điều khiển lỗi thời hoặc thiết kế cũ không còn đáp ứng tốt các yêu cầu về an toàn, khả năng tiếp cận và hiệu quả vận hành…

Hiện đại hóa hay thay thế toàn bộ thang máy cần được quyết định dựa trên tình trạng thực tế của từng nhóm thiết bị, không chỉ dựa vào tuổi đời. Nếu chỉ một số bộ phận như hệ điều khiển, cửa, tín hiệu hoặc cabin xuống cấp, hiện đại hóa từng phần có thể là phương án phù hợp.

Ngược lại, khi nhiều hệ thống chính cùng hư hỏng, phụ tùng khó tìm, chi phí sửa chữa tăng và thang không còn đáp ứng yêu cầu an toàn, thay thế toàn bộ sẽ là lựa chọn bền vững hơn. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là để thang tiếp tục vận hành, mà là vận hành an toàn, ổn định và hiệu quả lâu dài.

Tham khảo: TCCS 01:2023/VNEA – Yêu cầu an toàn chung trong quản lý, sử dụng, bảo trì, sửa chữa thang máy