TCTM - Art Deco là trường phái nghệ thuật đại diện cho tinh thần của những thập niên đầu thế kỷ XX - giai đoạn sản xuất công nghiệp hàng loạt bắt đầu định hình đời sống đô thị, khơi dậy niềm tin mạnh mẽ vào máy móc, kỹ thuật và tương lai hiện đại.

Sau những nỗi thống khổ trong chiến tranh thế giới thứ I và nhiều thế kỷ bị bóp nghẹt, thập niên 1920 trong nhật ký nhân loại tràn ngập những phong trào cách tân xã hội với những chuyển động chưa từng có: sự giải phóng hình thể, nhịp điệu jazz, các bữa tiệc bất tận và một khát vọng sống hướng về phía trước.

Tinh thần ấy nhanh chóng được kết tinh trong nghệ thuật và kiến trúc qua trào lưu mang tên Art Deco hay Modern Style, bắt nguồn từ tên sự kiện do nước Pháp, trong nỗ lực khẳng định lại vị trí hàng đầu của mình về cả nghệ thuật và kỹ thuật, tổ chức: Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes.

Art Deco xuất hiện như một sự phản kháng đối với quá khứ u tối, đồng thời là lời tuyên ngôn cho một kỷ nguyên mới - nơi hình khối, vật liệu và công nghệ được tôn vinh.

Không còn những đường nét uốn lượn mềm mại của Art Nouveau - trào lưu nghệ thuật thịnh hành ngay trước đó, Art Deco lựa chọn các hình học dứt khoát, đối xứng, sắc cạnh: zigzag, hình thang, hoa văn chữ V ngược, các mô-típ hoa mặt trời tỏa chiếu... Vẻ đẹp của phong cách này nằm ở sự cân bằng giữa thủ công tinh xảo và tinh thần cơ khí hiện đại.

Dấu ấn Art Deco đến nay vẫn hiện diện bền bỉ trong nhiều công trình biểu tượng của thế kỷ XX. Tiêu biểu là tòa tháp Chrysler (Mỹ) – từng là tòa nhà cao nhất thế giới – với phần chóp kim loại tạo hình từ những lớp tam giác ngược xếp tầng, hay sảnh Empire State Building với các mảng hình học sắc nét và hoa văn kim loại dạng tỏa chiếu mang đậm ngôn ngữ Art Deco.

Không chỉ xuất hiện trên mặt đứng hay trong các sảnh lớn, Art Deco còn hiện diện rõ rệt trong không gian thang máy – nơi đại diện trực tiếp cho thời đại máy móc. Trong các tòa nhà cao tầng như Tháp Chrysler hay Empire State Building, từ sảnh thang máy, cabin, cửa thang đến bảng điều khiển và tay vịn, mọi chi tiết đều được thiết kế như một phần của tổng thể kiến trúc Art Deco: kim loại sáng bóng, hoa văn hình học, vật liệu cao cấp và sự chăm chút thủ công tỉ mỉ.

Tuy nhiên, cùng với sự lên ngôi của chủ nghĩa tối giản (Minimalism) trong nửa sau thế kỷ XX, thiết kế thang máy dần chuyển sang ngôn ngữ trung tính, tiết giảm chi tiết. Art Deco – vốn đòi hỏi cao về vật liệu, kỹ thuật và thời gian chế tác – dần rút lui khỏi các công trình đương đại.

The Gaslight - tái sinh Art Deco giữa kiến trúc đương đại

Trong bối cảnh đó, The Gaslight (London, Anh) như một sợi dây tiếp nối, kể lại tinh thần Art Deco trong thang máy của những năm tháng xa xưa thông qua vật liệu, kỹ thuật chế tác và tư duy kiến trúc của thế kỷ 21 hiện đại.

Công trình được phát triển bên trong lòng của một tòa nhà mang phong cách Art Deco xây dựng năm 1929 cho Công ty Gas, Coke and Light - đúng vào giai đoạn đỉnh cao của phong cách này. Sau gần một thế kỷ sử dụng, công trình được tái cấu trúc và mở rộng trong dự án cải tạo, tái phát triển một phần do ISA Holdings làm chủ đầu tư, với sự tham gia của dMFK Architects (thiết kế kiến trúc tổng thể và tái cấu trúc không gian) và Bureau de Change (thiết kế nội thất).

Yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cấp công năng cho một tổ hợp thương mại đa chức năng, mà còn phải giữ lại và tái tạo giá trị kiến trúc sẵn có. Trong bài toán đó, hệ thống thang máy nằm trong lòng cầu thang bộ trở thành điểm nhấn quan trọng, bởi đây là không gian giao cắt giữa công năng, trải nghiệm và nhận diện kiến trúc.

Thách thức lớn nhất nằm ở chỗ: giếng thang máy vốn là một kết cấu bê tông đặc – nặng nề và kỹ thuật – nhưng lại cần được thể hiện như một cấu trúc bán trong suốt, nhẹ và mang tính điêu khắc, gợi cảm giác “thủ công” vốn là linh hồn của Art Deco.

Do đó, thay vì phô bày trục giếng thang với cấu trúc đặc của bê tông, nhóm thiết kế tạo ảo giác về một cấu trúc xuyên thấu bằng hệ lưới kim loại hai lớp màu đồng: một lớp phẳng 2D phía sau và một lớp gấp nổi 3D phía trước. Phần bê tông của giếng thang được sơn xám đậm, lùi vào hậu cảnh, để thị giác tập trung hoàn toàn vào lớp lưới kim loại.

Ở tầng trệt, lớp kim loại gấp nổi ôm trọn giếng thang và có thể nhìn thấy từ ngoài phố. Khi đi lên cao, lớp gấp này “bóc tách” dưới gầm cầu thang bộ, để lại lớp kim loại phẳng tiếp tục chạy xuyên suốt các tầng trên.

Nhờ đó, giếng thang máy không còn là hạ tầng kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành một tác phẩm điêu khắc liên tục theo chiều đứng, kết nối toàn bộ bốn tầng công trình.

Công trình không tái hiện hoàn toàn ngôn ngữ Art Deco của thập niên 1920, mà chắt lọc tinh thần của thời kỳ đó: sự tôn vinh vật liệu, hình khối và ánh sáng, đặt trong một cấu trúc kiến trúc mới.

Đồng thau ban đầu được chọn vì liên tưởng lịch sử với Art Deco, nhưng hững giới hạn kỹ thuật khi gia công như bị nứt khi gấp, việc xử lý hậu kỳ rất tốn kém buộc nhóm thiết kế phải tìm hướng đi khác.

Thép không gỉ phủ màu PVD bề mặt sọc nhuyễn trở thành giải pháp thay thế.

Vật liệu này vừa giữ được chiều sâu màu sắc gợi cảm giác đồng cổ – quen thuộc với Art Deco – vừa cho phép gia công chính xác bằng công nghệ hiện đại như cắt laser, gấp nếp phức tạp, đảm bảo độ bền và tính đồng nhất trong thi công.

Các yếu tố xung quanh như sàn terrazzo, tường ốp, cầu thang bộ, lan can… được tiết chế về màu sắc và vật liệu, đóng vai trò làm nền cho hệ thống thang máy. Ngay cả tay nắm cửa, biển chỉ dẫn hay số nhà cũng được thiết kế riêng, qua đó truyền tải rõ nét tinh thần thủ công và sự trân trọng trải nghiệm của người sử dụng ngay từ khoảnh khắc đầu tiên bước vào công trình.

Không tái hiện Art Deco theo cách hoài cổ hay phô trương, The Gaslight chọn cách kể lại tinh thần của phong cách này bằng sự tiết chế, chính xác và tôn trọng bối cảnh. Trong câu chuyện đó, thang máy giữ vai trò trung tâm – nơi kiến trúc, công nghệ và lịch sử đô thị gặp nhau.

Nội dung: Hoàng Quân

Thiết kế: Kim San