Lời cảnh tỉnh cho tư duy 'Sự đã rồi'

Một hộ dân tự ý dựng mái che lấn ra vỉa hè trước cửa nhà để buôn bán. Khi hàng xóm hoặc cơ quan chức năng nhắc nhở, câu trả lời thường là: “Làm xong rồi, có ảnh hưởng gì đâu”. Từ một sự tùy tiện ban đầu, phần không gian công cộng dần bị mặc nhiên xem như tài sản riêng…

Khi sự tùy tiện trở thành “chuyện bình thường”

Đó chính là biểu hiện điển hình của tư duy “sự đã rồi” - cách nhận thức, suy nghĩ và hành xử theo kiểu cố tình tạo ra một thực tế đã hoàn tất trước khi những người liên quan có cơ hội tham gia ý kiến, qua đó đặt họ vào tình thế buộc phải chấp nhận. Đây không chỉ là biểu hiện của sự xem nhẹ quy trình, mà trong nhiều trường hợp còn phản ánh tâm lý thực dụng, đặt lợi ích trước mắt lên trên nguyên tắc và sự minh bạch. Người có tư duy này thường chọn cách hành động trước, rồi tìm cách hợp thức hóa sau, với toan tính khi sự việc đã trở thành một thực tế hiện hữu, mọi phản đối hay nỗ lực điều chỉnh sẽ rơi vào thế muộn màng.

Trong đời sống xã hội, tư duy “sự đã rồi” hiện diện khá phổ biến, len lỏi trong nhiều lĩnh vực và không ít tình huống quen thuộc hằng ngày. Từ lĩnh vực môi trường đến xây dựng, cơi nới sai phép, tự ý thay đổi công năng, lấn chiếm không gian chung…, có những công trình được quây kín suốt nhiều tháng, khi lớp lưới che được tháo xuống thì phần lớn hạng mục đã hoàn thành...

Ngay trong sinh hoạt đô thị thường nhật, biểu hiện của tư duy ấy cũng không khó bắt gặp. Một số người vô tư đặt bàn ghế, biển hiệu, chậu cây hay vật dụng cá nhân trên vỉa hè, mang đồ ra “giữ chỗ” để xe trước cửa nhà, lâu dần mặc nhiên xem phần diện tích công cộng đó là không gian riêng của mình.

Tình trạng lấn chiếm vỉa hè dai dẳng nhiều năm, xét đến cùng, không chỉ xuất phát từ sự thiếu quyết liệt trong quản lý mà còn bắt nguồn từ tâm lý “cứ làm trước rồi tính sau”, thậm chí biết làm như thế là sai nhưng vẫn bất chấp vì lợi ích trước mắt từ cái sai đó mang lại.

Khi sai phạm trở thành một “phép tính lợi ích”

Điều đáng lo ngại của tư duy “sự đã rồi” nằm ở chỗ nó không đơn thuần xuất phát từ sự bốc đồng hay thiếu hiểu biết, mà trong nhiều trường hợp là kết quả của một phép tính lợi ích đầy thực dụng.

Khi cái sai đã tồn tại đủ lâu hoặc trở thành một thực tế hữu hình, con người thường dễ nảy sinh tâm lý ngại thay đổi, ngại va chạm và dần chấp nhận nó. Chính tâm lý ấy vô tình tạo ra môi trường để những hành vi lệch chuẩn được dung thứ, thậm chí từng bước được hợp thức hóa trong đời sống xã hội. Không ít trường hợp, sai phạm đi kèm những lời phân trần, những hoàn cảnh khó khăn hay những câu chuyện giàu tính cảm xúc, đẩy lý và tình vào thế khó xử.

Nguy hiểm hơn, câu nói “trăm cái lý không bằng tí cái tình” - vốn phản ánh nét ứng xử giàu tính nhân văn của người Việt - đôi khi bị viện dẫn sai lệch để làm mờ đi ranh giới đúng - sai, biến sự cảm thông thành cơ sở cho việc nương nhẹ hoặc bao biện cho vi phạm. Khi cái sai được nhìn nhận bằng tâm lý “thôi thì cũng đã rồi”, nguyên tắc và kỷ cương rất dễ bị xói mòn bởi sự cả nể và thỏa hiệp.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, không ít người đã xem vi phạm hành chính như một dạng “chi phí” có thể chấp nhận. Một công trình xây vượt diện tích, thêm tầng hay tự ý thay đổi công năng có thể đem lại lợi ích thương mại rất lớn, trong khi mức xử phạt ở một số trường hợp lại thấp hơn nhiều so với khoản lợi nhuận thu được. Sự chênh lệch ấy khiến một bộ phận sẵn sàng chấp nhận rủi ro, bởi trong suy tính của họ, nếu công trình hoàn thành đủ nhanh và được đưa vào khai thác sớm thì lợi ích thu về vẫn vượt xa cái giá phải trả nếu bị xử lý. Từ đó hình thành lối ứng xử lệch chuẩn: cứ làm trước, khai thác trước, còn việc xử lý hay hợp thức hóa sẽ tính sau.

Tâm lý “lợi nhiều hơn phạt” là một trong những nguyên nhân khiến tư duy “sự đã rồi” có đất tồn tại. Khi người vi phạm tin rằng hậu quả pháp lý không đủ sức răn đe, còn xã hội lại có xu hướng dễ thỏa hiệp với những gì đã thành hình, cái sai rất dễ bị biến thành chuyện “không còn cách nào khác”. Đáng lo ngại hơn, tư duy ấy không chỉ dừng lại ở lựa chọn của một cá nhân, mà còn có thể kéo theo những mối liên kết lợi ích âm thầm, khiến sai phạm tồn tại dai dẳng và khó xử lý triệt để.

Hệ quả cuối cùng là niềm tin vào tính nghiêm minh của pháp luật và sự công bằng trong xã hội dần bị bào mòn. Người tuân thủ quy định phải bỏ ra nhiều thời gian, chi phí và công sức hơn, trong khi người tìm cách “đi tắt”, tận dụng kẽ hở hoặc tạo ra “sự đã rồi” đôi khi lại thu được lợi ích nhanh chóng. Nếu tình trạng ấy kéo dài, xã hội rất dễ hình thành tâm lý thực dụng ngắn hạn: thay vì đầu tư cho giá trị bền vững, người ta sẽ ưu tiên “đánh nhanh”, tận dụng kẽ hở và chạy theo lợi ích trước mắt, bất chấp những hệ lụy lâu dài đối với trật tự và chuẩn mực chung.

Lời cảnh tỉnh cho tư duy “sự đã rồi”

Thực tế những năm gần đây cho thấy “sự đã rồi” không còn là tấm lá chắn đủ an toàn để né tránh trách nhiệm hay hợp thức hóa sai phạm. Hàng loạt vụ việc được rà soát, hồi tố và đưa ra xử lý đã tạo nên tác động mạnh mẽ tới nhận thức xã hội, như một lời cảnh tỉnh trực diện đối với tư duy “cứ làm trước rồi tính sau”.

Nhiều công trình xây dựng sai phép dù đã hoàn thiện vẫn bị yêu cầu tháo dỡ. Không ít vụ việc tưởng chừng đã “chìm xuồng” vẫn bị xem xét lại, kéo theo trách nhiệm của cả những cá nhân liên quan đến quản lý, giám sát hoặc cấp phép. Tinh thần “không có vùng cấm”, “không có ngoại lệ” đang phát đi một thông điệp rõ ràng: thời gian không thể biến một sai phạm thành điều đúng đắn, và “sự đã rồi” cũng không đồng nghĩa với việc trách nhiệm sẽ được xóa bỏ.

Sự chuyển biến ấy không chỉ thể hiện ở số lượng các vụ việc bị xử lý, mà quan trọng hơn là tác động trực tiếp đến nhận thức và tâm lý xã hội. Những người từng xem sai phạm như một “canh bạc có lợi” bắt đầu phải cân nhắc lại. Bởi khi nguy cơ bị rà soát, xử lý hoặc buộc khắc phục vẫn có thể đặt ra ngay cả khi sự việc đã lùi xa theo thời gian, thì lợi ích trước mắt sẽ không còn dễ dàng che lấp những rủi ro pháp lý và hệ lụy lâu dài.

Chính điều đó đang buộc nhiều cá nhân, doanh nghiệp phải thay đổi tư duy: Từ cách làm chộp giật, ngắn hạn sang chú trọng hơn đến tính pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, sự minh bạch và phát triển bền vững.

Muốn phát triển bền vững, cần những “vạch kẻ đường” rõ ràng

Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc vấn đề, chỉ xử lý sai phạm là chưa đủ.

Một thực tế cần nhìn nhận khách quan là ở nhiều lĩnh vực, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế quản lý vẫn còn những khoảng trống nhất định. Có những quy định mang tính nguyên tắc nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể. Có những tiêu chuẩn chưa theo kịp thực tiễn phát triển của công nghệ và thị trường. Cũng có những trường hợp mỗi nơi hiểu và áp dụng theo một cách khác nhau. Khi “vạch kẻ đường” chưa đủ rõ, người đi đường rất dễ rơi vào trạng thái vừa đi vừa dò dẫm, hoặc “đứng nhìn”…

Doanh nghiệp và người dân không chỉ cần những cơ chế kiểm tra, giám sát hay xử lý vi phạm, mà còn cần một hành lang pháp lý đủ rõ ràng, ổn định và có tính dẫn dắt để yên tâm đầu tư, phát triển lâu dài. Đó là hệ thống chính sách đồng bộ, dễ tiếp cận và dễ thực thi; là các tiêu chuẩn minh bạch, có tính dự báo; là những quy chuẩn kỹ thuật bám sát thực tiễn; đồng thời là cơ chế quản lý thống nhất, khả thi và nhất quán trong quá trình áp dụng....

Một nền kinh tế bền vững không thể được xây dựng trên những “sự đã rồi”, mà phải được đặt trên nền tảng của sự ổn định, minh bạch của pháp luật và niềm tin vào giá trị phát triển dài hạn.

Bởi suy cho cùng, một công trình có thể được hoàn thiện trong thời gian ngắn, nhưng niềm tin vào sự công bằng, minh bạch và tính nghiêm minh của pháp luật luôn cần rất nhiều thời gian để bồi đắp. Và đó mới là nền móng bền vững nhất cho sự phát triển của xã hội.