Ngành thang máy Việt Nam và bài toán làm chủ chuỗi giá trị

Quy mô tăng nhanh, dữ liệu chưa theo kịp

Trong khoảng hai thập niên, thị trường thang máy Việt Nam mở rộng đáng kể cả về số doanh nghiệp tham gia lẫn số thiết bị được lắp đặt.

Việc xác định chính xác quy mô ngành vẫn khó khăn vì chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất về số thiết bị đang vận hành, tình trạng kỹ thuật, nguồn gốc, đơn vị bảo trì và vòng đời khai thác.

Số liệu hiện được tổng hợp từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu thị trường và tài liệu chuyên ngành. Có nguồn chỉ thống kê thang máy; nguồn khác tính cả thang cuốn và băng tải chở người. Vì vậy, mỗi con số cần đi kèm thời điểm, phạm vi và phương pháp thống kê.

Những chỉ tiêu trên cho thấy thị trường đã phát triển đáng kể. Đồng thời, việc phải ghép nhiều nguồn dữ liệu cho thấy nhu cầu cấp thiết về một hệ thống thông tin thống nhất phục vụ quản lý, chính sách và nghiên cứu thị trường.

Nếu được cập nhật thường xuyên và chia sẻ theo nguyên tắc phù hợp, cơ sở dữ liệu có cấu trúc có thể hỗ trợ quản lý vòng đời, kiểm định, bảo trì, truy xuất nguồn gốc, dự báo nhu cầu nhân lực và đánh giá an toàn.

Chuẩn hóa dữ liệu vì thế không chỉ phục vụ thống kê. Đây còn là hạ tầng cho chuyển đổi số và là một thành tố của năng lực tự chủ.

Đo năng lực ngành bằng chuỗi giá trị, không chỉ số doanh nghiệp

Số lượng doanh nghiệp là một chỉ báo về quy mô thị trường, nhưng không phản ánh đầy đủ năng lực công nghiệp của ngành thang máy.

Doanh nghiệp nhập khẩu và lắp đặt có vị trí khác với doanh nghiệp sở hữu nhà máy, trung tâm nghiên cứu, hệ thống dịch vụ sau bán hàng hoặc năng lực phát triển sản phẩm. Tương tự, đơn vị sản xuất cabin và kết cấu cơ khí không thể được đánh giá bằng cùng tiêu chí với tổ chức kiểm định, doanh nghiệp hiện đại hóa hay nhà cung cấp giải pháp quản lý vận hành.

Do đó, cần xem xét vị trí và giá trị mà từng nhóm tạo ra trong chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp đa quốc gia

Nhóm này sở hữu công nghệ nền tảng, thương hiệu quốc tế, mạng lưới nghiên cứu - phát triển và hệ thống quản trị toàn cầu. Họ thường tham gia các dự án có yêu cầu kỹ thuật cao như nhà siêu cao tầng, công trình công cộng quy mô lớn và hệ thống giao thông.

Sự hiện diện của doanh nghiệp đa quốc gia giúp thị trường tiếp cận công nghệ và tiêu chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động nghiên cứu nền tảng, thiết kế lõi và phát triển sản phẩm vẫn được thực hiện ngoài Việt Nam.

Doanh nghiệp phát triển thương hiệu Việt

Nhiều doanh nghiệp trong nước đã đầu tư sản xuất cabin, cửa tầng, kết cấu cơ khí và tủ điện, đồng thời mở rộng năng lực lắp đặt và bảo trì.

Mức độ làm chủ công nghệ chưa đồng đều. Một số đơn vị đã phát triển năng lực thiết kế, tích hợp và phần mềm quản lý; nhiều đơn vị khác vẫn dựa chủ yếu vào các bộ linh kiện nhập khẩu.

Đây là lực lượng có tiềm năng gia tăng phần giá trị được tạo ra trong nước, nhưng cần được đánh giá bằng năng lực thực tế thay vì chỉ dựa trên nhãn hiệu.

Doanh nghiệp nhập khẩu, tích hợp và lắp ráp

Đây là mô hình phổ biến tại nhiều thị trường đang phát triển.

Doanh nghiệp lựa chọn cụm thiết bị hoặc linh kiện từ nhiều nhà cung cấp, sau đó thiết kế cơ khí, tích hợp hệ thống, lắp đặt và nghiệm thu theo yêu cầu của từng công trình.

Nhập khẩu công nghệ không nhất thiết là điểm yếu nếu doanh nghiệp đồng thời tích lũy năng lực thiết kế, kiểm soát chất lượng, thử nghiệm và nghiên cứu - phát triển để tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp dịch vụ, bảo trì và hiện đại hóa

Khi số thiết bị đang vận hành tăng, bảo trì, sửa chữa, thay thế linh kiện và hiện đại hóa sẽ chiếm vai trò ngày càng lớn trong giá trị vòng đời của thị trường.

Chất lượng của nhóm dịch vụ này tác động trực tiếp đến an toàn người sử dụng.

Năng lực hậu mãi không chỉ phụ thuộc kỹ thuật viên, mà còn phụ thuộc khả năng tiếp cận hồ sơ, dữ liệu vận hành và phụ tùng phù hợp trong suốt vòng đời thiết bị.

Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ

Nhóm này sản xuất cabin, cửa tầng, kết cấu thép, đối trọng, dây dẫn, tủ điện, bảng gọi tầng và nhiều chi tiết cơ khí, điện khác.

Công nghiệp hỗ trợ giúp tăng phần giá trị gia tăng được tạo ra trong nước.

Tuy nhiên, cần phân biệt nội địa hóa chi tiết cơ khí với làm chủ bộ phận có hàm lượng công nghệ cao như điều khiển, phần mềm, thiết bị an toàn và linh kiện điện tử chuyên dụng.

Bốn năng lực cần làm chủ trong vòng đời thiết bị

Sau hơn hai thập niên phát triển, doanh nghiệp Việt Nam đã hình thành nhiều năng lực từ khảo sát công trình đến dịch vụ kỹ thuật.

Nhiều doanh nghiệp có thể thiết kế bố trí, chế tạo cabin, kết cấu thép và cửa tầng; đồng thời thực hiện lắp đặt, bảo trì, sửa chữa và hiện đại hóa thang máy cho công trình dân dụng và công nghiệp.

Một số doanh nghiệp đã phát triển giải pháp quản lý bảo trì, giám sát từ xa, kiểm soát ra vào và ứng dụng số phù hợp với điều kiện khai thác trong nước.

Ở chiều ngược lại, máy kéo không hộp số, biến tần, bộ điều khiển chuyên dụng, cảm biến chính xác cao, thiết bị an toàn và một số linh kiện điện tử vẫn chủ yếu do nhà sản xuất nước ngoài cung cấp.

Bên cạnh phần cứng, quyền truy cập dữ liệu vận hành, phần mềm điều khiển và giao thức kết nối ngày càng quan trọng đối với quản lý vòng đời thiết bị.

Trong chuyển đổi số, năng lực dữ liệu và phần mềm trở thành một lợi thế cạnh tranh. Vì vậy, không nên đánh giá tự chủ chỉ bằng tỷ lệ nội địa hóa theo khối lượng linh kiện.

Các bộ phận cơ khí có thể lớn về khối lượng nhưng liệu có đóng góp lớn về giá trị công nghệ cao hay không? Ngược lại, cụm điều khiển, phần mềm và thiết bị an toàn nhỏ hơn về kích thước nhưng ảnh hưởng lớn đến hiệu suất, an toàn và khả năng hiện đại hóa.

Từ đó, có thể xem xét bốn nhóm năng lực: (1) thiết kế và tích hợp hệ thống; (2) kiểm soát chất lượng và an toàn trong toàn bộ vòng đời; (3) phát triển dữ liệu, phần mềm và kết nối; (4) duy trì chuỗi cung ứng và dịch vụ kỹ thuật khi thị trường biến động.

Đây là cách đo mức độ kiểm soát hệ thống, thay vì chỉ đếm số linh kiện sản xuất trong nước.

Tự chủ không đồng nghĩa với tự sản xuất toàn bộ

Bài học từ quá trình tích lũy năng lực

Nhiều quốc gia có ngành thang máy phát triển từng tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài trước khi xây dựng năng lực nghiên cứu, sản xuất và thương hiệu riêng.

Quá trình này thường gồm các bước:

1. Tiếp nhận công nghệ để đáp ứng nhu cầu trong nước;

2. Mở rộng năng lực sản xuất linh kiện;

3. Phát triển công nghiệp hỗ trợ;

4. Chuẩn hóa tiêu chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn dữ liệu;

5. Tham gia thị trường quốc tế bằng sản phẩm, dịch vụ và thương hiệu.

Lộ trình của mỗi quốc gia khác nhau, nhưng việc nâng cao năng lực nội tại đều cần thời gian và sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và tổ chức nghề nghiệp.

Vị trí hiện tại của Việt Nam trong chuỗi giá trị

Doanh nghiệp Việt Nam đã tích lũy năng lực thiết kế cơ khí, chế tạo cabin, sản xuất kết cấu thép, phát triển một số phần mềm quản lý và cung cấp dịch vụ kỹ thuật.

Một số doanh nghiệp đã bước đầu xuất khẩu linh kiện hoặc cung cấp dịch vụ cho thị trường khu vực.

Tuy vậy, nhiều công nghệ có hàm lượng kỹ thuật cao vẫn chủ yếu được nhập khẩu.

Khoảng trống này cũng chính là dư địa để doanh nghiệp trong nước nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị.

Làm chủ các mắt xích có giá trị gia tăng cao

Chuỗi cung ứng quốc tế là đặc điểm phổ biến của nhiều ngành công nghiệp hiện đại.

Ngay cả quốc gia có năng lực sản xuất lớn vẫn nhập khẩu một số linh kiện hoặc công nghệ chuyên sâu.

Do đó, tự chủ nên được hiểu là khả năng kiểm soát các mắt xích có giá trị gia tăng cao và duy trì hoạt động của hệ thống, không phải tự sản xuất mọi linh kiện.

Với ngành thang máy, các mắt xích chiến lược gồm thiết kế hệ thống, phần mềm điều khiển, tiêu chuẩn kỹ thuật và dữ liệu, kiểm định, nguồn nhân lực, dịch vụ kỹ thuật và thương hiệu.

Làm chủ tốt hơn các lĩnh vực này cho phép doanh nghiệp gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng, kể cả khi vẫn sử dụng linh kiện từ nhiều quốc gia.

Bản sắc thiết kế chỉ có giá trị khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật

Bên cạnh công nghệ, thiết kế công nghiệp và bản sắc văn hóa có thể tạo ra khác biệt cho sản phẩm ở một số phân khúc.

Giá trị thẩm mỹ chỉ trở thành lợi thế khi vật liệu và giải pháp hoàn thiện đáp ứng yêu cầu về an toàn, độ bền, vệ sinh và khả năng bảo trì.

Từ góc độ này, tự chủ còn bao gồm năng lực thiết kế, sáng tạo, dịch vụ và xây dựng thương hiệu - bên cạnh năng lực sản xuất.

Năm ưu tiên để chuyển quy mô thị trường thành năng lực ngành

Nâng cao năng lực ngành cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu và hiệp hội nghề nghiệp.

Hiệp hội không thay thế chức năng quản lý nhà nước hay hoạt động sản xuất, nhưng có thể kết nối các chủ thể, chia sẻ kinh nghiệm, thúc đẩy tiêu chuẩn hóa, phát triển nhân lực và hợp tác quốc tế.

Hiệp hội Thang máy Việt Nam (VNEA) được thành lập theo Quyết định 594/QĐ-BNV ngày 20/8/2020. Những năm gần đây, VNEA tổ chức hội thảo, phối hợp đào tạo, tham gia hợp tác về tiêu chuẩn và mở rộng kết nối quốc tế.

Từ vai trò đó, có thể xác định năm nhóm ưu tiên sau.

Chuẩn hóa và hài hòa với thông lệ quốc tế

Tiêu chuẩn là nền tảng chung để các chủ thể thiết kế, sản xuất, lắp đặt, kiểm định và bảo trì phối hợp với nhau.

Bên cạnh yêu cầu kỹ thuật và an toàn, quá trình số hóa đặt ra nhu cầu về tiêu chuẩn dữ liệu, kỹ năng nghề và kết nối giữa các thiết bị.

VNEA có thể tiếp tục phối hợp với cơ quan quản lý, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và tổ chức tiêu chuẩn để góp ý, phổ biến và hỗ trợ áp dụng các tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Xây dựng và chia sẻ dữ liệu ngành

Chuyển đổi số đang thay đổi cách quản lý vòng đời thang máy.

Nếu tuân thủ pháp luật và bảo đảm an toàn thông tin, cơ sở dữ liệu ngành có thể hỗ trợ thống kê thị trường, quản lý vòng đời, truy xuất nguồn gốc, bảo trì, hiện đại hóa và công tác an toàn.

Hiệp hội có thể là diễn đàn để các bên thảo luận về chuẩn dữ liệu, quyền truy cập, trách nhiệm cập nhật và nguyên tắc chia sẻ.

Phát triển nguồn nhân lực

Khi thị trường mở rộng, nhu cầu về kỹ thuật viên lắp đặt, bảo trì, kiểm định, quản lý vận hành và chuyên gia công nghệ cũng tăng theo.

Chuẩn hóa kỹ năng, cập nhật chương trình đào tạo và gắn kết doanh nghiệp với cơ sở đào tạo là những điều kiện quan trọng để đáp ứng nhu cầu này.

VNEA có thể hỗ trợ chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp bồi dưỡng chuyên môn và kết nối cơ sở đào tạo với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ

Khi cạnh tranh ngày càng dựa trên công nghệ và dữ liệu, liên kết giữa doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và nhóm khởi nghiệp trở thành một điều kiện cho năng lực phát triển dài hạn.

Các diễn đàn chuyên môn, chương trình nghiên cứu chung và cơ chế thử nghiệm có thể giúp chuyển nhu cầu thị trường thành bài toán công nghệ cụ thể.

Mở rộng hợp tác quốc tế

Ngành thang máy có mức độ hội nhập cao về tiêu chuẩn, chuỗi cung ứng, dịch vụ và công nghệ số.

Hợp tác với hiệp hội, tổ chức tiêu chuẩn, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp quốc tế giúp thị trường Việt Nam tiếp cận sớm hơn với xu hướng mới và cơ hội tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Vai trò phù hợp của VNEA là kết nối, chia sẻ thông tin và tạo không gian hợp tác để hội viên nâng cao năng lực - không thay thế trách nhiệm đầu tư công nghệ của từng doanh nghiệp.

Từ quy mô thị trường đến năng lực kiểm soát vòng đời

Sau hơn hai thập niên, ngành thang máy Việt Nam đã mở rộng về quy mô, số doanh nghiệp và phạm vi ứng dụng. Nhưng quy mô thị trường chưa phản ánh đầy đủ mức độ tự chủ.

Năng lực cạnh tranh dài hạn phụ thuộc vào khả năng thiết kế và tích hợp hệ thống, làm chủ dữ liệu và phần mềm, xây dựng tiêu chuẩn, phát triển nhân lực và duy trì dịch vụ trong suốt vòng đời thiết bị.

Vì vậy, tự chủ không phải là tự sản xuất toàn bộ, mà là kiểm soát được những năng lực cốt lõi và các rủi ro có thể làm gián đoạn chất lượng, an toàn hoặc dịch vụ.

Để đi theo hướng đó, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu và hiệp hội nghề nghiệp cần phối hợp trên năm trụ cột: tiêu chuẩn, dữ liệu, nhân lực, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Khi những nền tảng này được củng cố, quy mô thị trường mới có thể chuyển hóa thành giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh bền vững./.