TCTM - Xu hướng đưa nghệ thuật và văn hóa vào không gian thang máy đang dần được quan tâm như một hướng tiếp cận mới trong thiết kế. Không còn chỉ đơn thuần là thiết bị phục vụ việc di chuyển, cabin thang máy ngày càng được nhìn nhận như một phần của không gian kiến trúc có thể truyền tải câu chuyện thẩm mỹ và bản sắc.

Chia sẻ với Tạp chí Thang máy, họa sĩ Đỗ Khải - người dành nhiều năm gắn bó với chất liệu sơn ta truyền thống - đã kể về hành trình sáng tạo của mình, về những tác phẩm gắn với ký ức Hà Nội, cũng như góc nhìn đầy hứng khởi trước ý tưởng đưa nghệ thuật vào cabin thang máy.

Phóng viên: Thưa họa sĩ, ông có thể chia sẻ về con đường tu nghiệp và quá trình định hình phong cách sáng tác của mình?

Họa sĩ Đỗ Khải: Mỗi họa sĩ đều có con đường riêng. Khi mới ra trường, chúng tôi thường thử nghiệm rất nhiều đề tài, nhiều chất liệu khác nhau. Nhưng đến một giai đoạn nào đó trong quá trình sáng tác, người họa sĩ sẽ tự nhận ra mình thực sự “hợp” với chất liệu nào - chất liệu nào khiến mình phát huy được nội lực sáng tạo.

Trong giới hội họa, chúng tôi hay gọi đó là “tạng” hay “gu”. Nó giống như sự đồng điệu giữa người nghệ sĩ và chất liệu. Khi tìm được sự đồng điệu ấy, tác phẩm mới thực sự hình thành như đứa con tinh thần của mình.

Với tôi, sau nhiều năm tìm kiếm và thử nghiệm, tôi nhận ra mình hợp với sơn mài, đặc biệt là sơn ta truyền thống. Để đi đến lựa chọn này, tôi đã phải dành rất nhiều thời gian lao động, bỏ ra nhiều công sức để tìm tòi, nghiên cứu, tham gia các hội thảo chuyên môn… Đó là một hành trình tích lũy kinh nghiệm, trí tuệ và cảm xúc.

Tất nhiên, mỗi họa sĩ có con đường riêng. Có người chọn sơn dầu, có người chọn lụa, có người lại theo đuổi những chất liệu hiện đại... Nhưng điều quan trọng là tìm được chất liệu thực sự phù hợp với mình.

Phóng viên: Ông có thể chia sẻ nguồn cảm hứng sáng tác của mình thường được khơi nguồn từ đâu?

Họa sĩ Đỗ Khải: Hội họa là một quá trình sáng tạo kéo dài, nuôi dưỡng cảm hứng từ khi ý tưởng ban đầu khởi phát đến khi hoàn thành tác phẩm có thể mất hàng tháng, thậm chí hàng năm…

Theo tâm lý học, cảm xúc chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian rất ngắn, có khi chỉ vài phút. Vì vậy, điều cốt lõi của sáng tạo không chỉ nằm ở khoảnh khắc bùng nổ nhất thời, mà ở sự lao động miệt mài và nghiêm túc. Khi người nghệ sĩ làm việc đủ lâu, đủ say mê, sẽ có những giây phút bất chợt nhận ra và thốt lên: “À, màu này đẹp quá”, “Nét này thú vị quá”… và từ đó cảm hứng lại xuất hiện ngay trong quá trình sáng tạo.

Có thể nói, lao động bền bỉ và hăng say chính là cách người nghệ sĩ tự khơi nguồn và nuôi dưỡng năng lượng sáng tạo cho chính mình.

Phóng viên: Trong nhiều năm, ông đã sáng tác rất nhiều tranh về Cầu Long Biên. Vì sao hình tượng này lại có sức hút đặc biệt với ông đến vậy?

Họa sĩ Đỗ Khải: Cảm hứng bắt đầu từ những năm tôi còn là sinh viên. Khi ấy tôi thuê trọ ở làng Bắc Biên - phía bên kia sông Hồng. Ngày nào cũng đạp xe qua Cầu Long Biên để vào nội thành đi học.

Nhưng điều khiến tôi xúc động không chỉ là kiến trúc của cây cầu, mà là linh hồn của người Hà Nội gắn với nó.

Trải qua bao năm tháng chiến tranh, hòa bình, thiên tai và những thăng trầm của lịch sử, Cầu Long Biên không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn gắn bó sâu sắc với đời sống của người Hà Nội – với hình ảnh những con người tần tảo đạp xe qua cầu sớm khuya, lặng lẽ mưu sinh giữa nhịp sống của thành phố.

Tôi nhớ những buổi sáng sớm hay chiều muộn, các bà, các chị đạp xe chở rau từ ngoại thành vào phố cổ. Xe đạp cũ kỹ, cọc cạch, nhưng họ vẫn cần mẫn đi qua cây cầu ấy mỗi ngày để mưu sinh. Có những chiều 30 Tết, sau một năm vất vả, họ chở thêm một cành đào nhỏ phía sau xe trở về nhà để kịp bữa tất niên. Chỉ một cành đào thôi nhưng ánh mắt họ sáng lên niềm hạnh phúc.

Với nhiều người, đó có thể chỉ là một hình ảnh rất bình thường. Nhưng với những người lao động, việc chiều 30 Tết vẫn mua được một cành đào nhỏ cắm sau xe thồ lại mang ý nghĩa rất đặc biệt - chở mùa xuân về nhà. Chính những khoảnh khắc giản dị mà xúc động ấy đã tạo nên sự đồng cảm sâu sắc, trở thành nguồn cảm hứng sống động trong các bức tranh sơn mài về Cầu Long Biên của tôi.

Nhiều người Hà Nội khi xem tranh thường nói rằng họ nhìn thấy trong đó những ký ức quen thuộc của mình. Cầu Long Biên trong tranh có thể không hoàn toàn là cây cầu Long Biên của kiến trúc thực, nhưng vẫn là Cầu Long Biên trong cảm nhận và ký ức của họ. Bởi khi vẽ, tôi không chỉ tái hiện một công trình kiến trúc, mà thể hiện hình tượng và tinh thần của cây cầu như một biểu tượng của ký ức và đời sống Hà Nội.

Tôi đã vẽ rất nhiều tranh về Cầu Long Biên, nhưng không bức nào giống bức nào. Mỗi tác phẩm là một cách tạo hình khác nhau, một cách tìm kiếm khác nhau để đạt tới cảm xúc và ý nghĩa trọn vẹn nhất. Có những bức đang vẽ đến một giai đoạn nào đó thì phải dừng lại để chiêm nghiệm. Khi ấy, tôi lại chạy xe lên cầu Long Biên, đi giữa không khí quen thuộc của cây cầu, để tìm lại cảm xúc và tiếp tục hoàn thiện bức tranh.

Phóng viên: Ông có thể chia sẻ thêm về đặc điểm của chất liệu sơn ta trong hội họa?

Họa sĩ Đỗ Khải: Nhiều người hay nhầm lẫn giữa các khái niệm như sơn mài, sơn ta, sơn công nghiệp.

Sơn mài thực ra là khái niệm chung cho kỹ thuật hội họa được thực hiện trên bề mặt vóc – thường là tấm gỗ đã được xử lý nhiều lớp sơn. Trên nền đó, họa sĩ có thể sử dụng nhiều loại vật liệu khác nhau.

“Sơn ta” là loại nhựa tự nhiên chiết xuất từ cây sơn – loài cây được trồng nhiều ở tỉnh Phú Thọ. Mỗi ngày, từ một cây sơn, người thợ chỉ có thể chiết được một lượng nhựa sơn rất nhỏ. Sơn có đặc tính khô chậm và chỉ khô trong môi trường có độ ẩm cao.

Qua quá trình sơ chế và tinh luyện công phu, nhựa sơn trở nên trong suốt như hổ phách, tạo thành lớp kết dính bền chắc, bóng và dẻo. Người họa sĩ sẽ pha trộn nhựa sơn với các loại bột màu để tạo thành các hòa sắc trong hội họa. Khi vẽ lên vóc, mỗi lớp màu đều phải chờ sơn khô hoàn toàn mới có thể tiếp tục vẽ lớp tiếp theo. Trong công đoạn này, họa sĩ có thể dầm, day, phủ thêm vàng, bạc… Vì thế, làm sơn mài là một hành trình lao động tỉ mỉ: vẽ nhiều lớp, mài nước, rồi đánh bóng…

Chính sự chồng lớp và mài ấy khiến các tầng màu có thể xuyên thấu, giao hòa với nhau, tạo nên chiều sâu thị giác đặc biệt – vẻ đẹp hiếm có làm nên bản sắc của tranh sơn mài sử dụng chất liệu sơn ta. Trong hội họa, sơn ta được xem như linh hồn của tranh sơn mài, kết hợp với các vật liệu như vỏ trứng, vỏ trai, vàng, bạc… để hình thành nên những tác phẩm nghệ thuật giàu sắc độ và chiều sâu. Sơn ta mang lại chiều sâu, nét mịn và và lắng đọng “hồn sơn” truyền thống.

Phóng viên: Ông nghĩ gì về xu hướng đưa nghệ thuật và văn hóa vào cabin thang máy?

Họa sĩ Đỗ Khải: Tôi hoàn toàn ủng hộ. Đây là một ý tưởng hay và độc đáo.

Từ trước đến nay, khi bước vào thang máy, chúng ta thường chỉ bắt gặp một không gian thuần sắt thép và cơ khí. Nhưng nếu hội họa hiện diện trong đó, đặc biệt tranh sơn mài thì cảm giác sẽ hoàn toàn khác.

Dẫu chỉ trong vài giây di chuyển giữa các tầng, con người vẫn có thể chạm vào một trải nghiệm thẩm mỹ - như đang bước qua một phòng trưng bày thu nhỏ, nơi nghệ thuật âm thầm hiện diện, khiến cabin thang máy không còn là khoảng không kỹ thuật khô cứng mà trở thành một không gian giàu cảm xúc.

Khi nghệ thuật bước vào không gian kiến trúc, mỗi công trình có thể lựa chọn cho mình những chủ đề riêng, hài hòa với tinh thần chung trong thiết kế. Ở đó là những tác phẩm hội họa sơn mài với nhiều đề tài và phong cách nghệ thuật khác nhau, có khi là hơi thở của hội họa đương đại; khi lại gợi mở những lớp trầm tích văn hóa địa phương qua từng hình ảnh, màu sắc.

Thậm chí, chủ thể công trình còn có thể gửi gắm vào cabin thang máy những câu chuyện và cảm xúc rất riêng của mình… Khi ấy, cabin thang máy trở thành một không gian nghệ thuật hội họa mang dấu ấn cá nhân và chiều sâu văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc./.

Tác giả: Lâm Anh - Thảo Nguyên

Thiết kế: Kim San