Tác giả:
Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Gia Bảo - Thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Giao thông Liên bang Nga
Ngành thang máy Việt Nam không phải ngoại lệ.
Nếu như cách đây khoảng 20 năm, thị trường thang máy Việt Nam còn tương đối nhỏ, chủ yếu tập trung ở một số khách sạn, cao ốc văn phòng hoặc chung cư cao tầng tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, thì hiện nay thang máy đã trở thành một phần không thể thiếu của quá trình đô thị hóa với những số liệu đầy ấn tượng.
Tới năm 2025 đã lắp đặt 480.000 bộ với nhu cầu lắp mới bình quân 50.000-60.000 bộ hàng năm - theo báo cáo của Phó Chủ tịch - Tổng Thư ký Hiệp hội Thang máy Việt Nam tại Diễn đàn Phát triển Công nghiệp Thang máy Toàn cầu trong khuôn khổ Triển lãm Thang máy và Thang cuốn Thế giới – WEE Expo 2026 vừa qua ở Quảng Châu, Trung Quốc.
Không chỉ các tổ hợp cao tầng, bệnh viện, trung tâm thương mại hay khách sạn lớn, mà ngay cả nhà phố cải tạo, biệt thự, nhà ở gia đình nhiều tầng cũng đang bắt đầu sử dụng thang máy ngày càng phổ biến.
Khái niệm “giao thông đứng” (Vertical Transportation – VT) vì vậy đã dần mở rộng vượt ra ngoài phạm vi của một thiết bị cơ điện đơn thuần để trở thành một cấu phần quan trọng của hạ tầng đô thị hiện đại.
Sự phát triển rất nhanh của thị trường đặt ra một câu hỏi quan trọng: hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật thang máy Việt Nam hiện nay đã theo kịp yêu cầu phát triển mới hay chưa?
Nền tảng tiêu chuẩn đã hình thành, nhưng yêu cầu mới đang xuất hiện
Việt Nam hiện đã có hệ thống quy chuẩn và tiêu chuẩn tương đối đầy đủ cho nhóm thiết bị thang máy. Trong đó, QCVN 02:2019/BLĐTBXH quy định yêu cầu an toàn lao động đối với thang máy; QCVN 32:2018/BLĐTBXH quy định riêng về an toàn lao động đối với thang máy gia đình. Cả hai bộ QCVN đều viện dẫn một số nội dung từ các TCVN về thang máy.
Trong tổng số 32 TCVN còn hiệu lực, có 75% TCVN về thang máy tương đương hoàn toàn với tiêu chuẩn quốc tế, 25% còn lại là tự xây dựng hoặc tương đương một phần/tham khảo dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế khác. Hiện nay, hệ thống TCVN chủ yếu được xây dựng, tham khảo dựa trên hệ thống tiêu chuẩn châu Âu EN và tiêu chuẩn ISO.
Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ phát triển thị trường và công nghệ mới, có thể thấy hệ thống tiêu chuẩn hiện nay vẫn chủ yếu tập trung vào “an toàn thiết bị” theo nghĩa truyền thống, trong khi thị trường thế giới đang chuyển rất nhanh sang mô hình quản trị vòng đời thang máy thông minh.
Tại Bắc Mỹ, hệ thống ASME A17.1/CSA B44 được xem là một trong những bộ quy chuẩn quan trọng cho thang máy và thang cuốn. Hệ thống này không chỉ đề cập đến thiết kế, chế tạo, lắp đặt, kiểm tra, thử nghiệm, vận hành, bảo trì, cải tạo và sửa chữa, mà còn được cập nhật định kỳ để phản ánh các thay đổi về công nghệ và thực tiễn vận hành.
Bộ Tiêu chuẩn an toàn thang máy, thang cuốn ASME A17.1/CSA B44 của Bắc Mỹ
Đáng chú ý, Bắc Mỹ cũng phát triển cách tiếp cận dựa trên hiệu năng thông qua Tiêu chuẩn ASME A17.7/CSA B44.7 - Quy chuẩn an toàn dựa trên hiệu suất dành cho thang máy và thang cuốn (Performance-Based Safety Code for Elevators and Escalators).
Đây là hướng tiếp cận cho phép đánh giá an toàn dựa trên kết quả vận hành và mức độ đáp ứng yêu cầu an toàn, thay vì dựa vào cấu hình thiết bị cố định, cho phép nhà sản xuất tự do sáng tạo công nghệ mới.
Công nghệ mới đang thay đổi mô hình quản lý thang máy
Trên thế giới, AI và IoT đang được ứng dụng ngày càng sâu trong lĩnh vực giao thông đứng. Các hãng thang máy lớn đã phát triển hệ thống kết nối thiết bị với nền tảng đám mây, cho phép giám sát trạng thái vận hành, phân tích dữ liệu và dự báo nguy cơ hỏng hóc trước khi sự cố xảy ra.
Thay vì chỉ bảo trì theo lịch cố định, mô hình bảo trì dự báo có thể sử dụng dữ liệu về rung động, nhiệt độ động cơ, trạng thái cửa, tải trọng, dòng điện, số lần khởi động, thời gian vận hành và các tín hiệu bất thường khác để đánh giá sức khỏe thiết bị. Điều này có thể giúp giảm thời gian dừng thang, tối ưu chi phí bảo trì và nâng cao mức độ an toàn cho người sử dụng.
Công nghệ mới đang thay đổi mô hình quản lý, vận hành thang máy
Xu hướng này cũng làm thay đổi yêu cầu đối với đội ngũ kỹ thuật. Trong tương lai gần, kỹ thuật viên thang máy không chỉ cần kỹ năng cơ khí, điện và điều khiển truyền thống, mà còn phải hiểu về dữ liệu, phần mềm, kết nối từ xa, an ninh mạng và các hệ thống quản lý tòa nhà thông minh.
Đây là thách thức lớn đối với hệ thống tiêu chuẩn, đào tạo và kiểm định. Nếu thang máy ngày càng được kết nối, việc bảo đảm an toàn sẽ không chỉ dừng ở phanh, cáp, cửa tầng hay tủ điều khiển, mà còn bao gồm cả dữ liệu, phần mềm, quyền truy cập và khả năng bảo vệ hệ thống trước các rủi ro an ninh mạng.
Xu thế đô thị thông minh và tiết kiệm năng lượng cũng sẽ tạo ra các yêu cầu mới đối với thang máy như giảm tiêu thụ điện, quản lý giao thông đứng theo thời gian thực, tích hợp với hệ thống quản lý tòa nhà (BMS), nhận diện cư dân, cứu hộ thông minh và quản lý tập trung.
Ngoài ra, thời gian qua, Ủy ban Tiêu chuẩn Châu Âu đã công bố tiêu chuẩn cho thang máy sơ tán EN 81-76 với các chế độ vận hành thang máy phục vụ sơ tán có kiểm soát. Điều này đánh dấu một bước chuyển mình đáng kể so với các hướng dẫn an toàn phòng cháy chữa cháy truyền thống, vốn chỉ dựa hoàn toàn vào việc sơ tán bằng thang máy chữa cháy có sự quản lý, điều phối trực tiếp của lực lượng cứu hỏa.
Vai trò của VNEA trong giai đoạn tiêu chuẩn mới
Trong bối cảnh đó, tác giả cho rằng Hiệp hội Thang máy Việt Nam (VNEA) cần rà soát tổng thể hệ thống TCVN và QCVN hiện hành, từ đó đánh giá khoảng cách giữa tiêu chuẩn Việt Nam với các hệ thống tiêu chuẩn tiên tiến như EN 81, ASME A17.1/CSA B44.
Trên cơ sở đó, có thể đề xuất bổ sung các nhóm tiêu chuẩn cơ sở mới liên quan tới:
- Bảo trì dự báo bằng AI;
- Quản lý dữ liệu vận hành thang máy;
- Giám sát từ xa và an ninh mạng;
- Quy trình số hóa hồ sơ bảo trì và kiểm định;
- Tiêu chuẩn tiết kiệm năng lượng và giao thông đứng thông minh
- Tiêu chuẩn cho thang máy sơ tán…
Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu sự cố thang máy cấp quốc gia, đào tạo kỹ thuật viên theo chuẩn quốc tế và tăng cường hợp tác với các tổ chức tiêu chuẩn, hiệp hội thang máy trên thế giới cũng là những hướng đi cần thiết.
Trong hành trình phát triển mới của đất nước, ngành thang máy Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để rút ngắn khoảng cách công nghệ.
Nếu biết tận dụng lợi thế của thị trường đang tăng trưởng nhanh, mạnh dạn tiếp cận các công nghệ mới như AI, IoT, Digital Twin và quản trị số, đồng thời nhanh chóng cập nhật hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành một ngành công nghiệp giao thông đứng hiện đại, thông minh và hội nhập quốc tế.
