Cảnh báo hậu quả từ việc câu tắt mạch an toàn thang máy

Mạch an toàn là một trong những hệ thống quan trọng nhất của thang máy. Mọi thiết bị an toàn trên thang máy đều được kết nối vào mạch này nhằm bảo đảm thiết bị chỉ được phép vận hành khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện an toàn.

Việc câu tắt (bypass) mạch an toàn làm mất tác dụng của một hoặc nhiều lớp bảo vệ, khiến thang máy có thể tiếp tục hoạt động ngay cả khi đang tồn tại lỗi hoặc điều kiện vận hành không bảo đảm. Đây là hành vi tiềm ẩn nguy cơ cao, có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng đối với cả người sử dụng và kỹ thuật viên.

Mạch an toàn hoạt động như thế nào?

Tất cả thang máy đều được trang bị hệ thống các thiết bị an toàn được kết nối và mạch an toàn của thang cho các vị trí sau:

1. Mạch an toàn cho phòng máy: Tất cả các công tắc dừng khẩn cấp, các tiếp điểm an toàn trên phòng máy, tiếp điểm an toàn máy kéo, công tắc an toàn của bộ khống chế vượt tốc.

2. Mạch an toàn cho dọc giếng thang: Tiếp điểm an toàn cửa tầng, công tắc giới hạn, các nút dừng khẩn cấp ở dọc giếng thang.

3. Mạch an toàn hố Pit: Kết nối các công tác an toàn cho giảm chấn, bộ căng cáp khống chế vượt tốc và các công tắc dừng khẩn cấp dưới hố Pit.

4. Mạch an toàn cho cabin: bao gồm cho công tắc an toàn cửa cabin, công tắc an toàn phanh chống rơi, công tắc an toàn cửa thoát hiểm và các công tắc an toàn phụ trợ: nút dừng khẩn cấp của tay bấm chạy bằng tay.

Tất cả các hệ thống mạch an toàn này được kết nối với nhau và tạo thành một hệ mạch kín nhằm đảm bảo thang máy hoạt động chính xác và an toàn.

Nguyên lý hoạt động: Chỉ khi toàn bộ tiếp điểm an toàn ở trạng thái bình thường, mạch mới được khép kín và bộ điều khiển mới cho phép thang máy vận hành. Chỉ cần một thiết bị tác động hoặc phát hiện bất thường, mạch sẽ bị ngắt và thang máy phải dừng hoạt động. Đây là cơ chế nhằm ngăn ngừa sự cố trước khi chúng có thể gây nguy hiểm.

Mạch an toàn bị câu tắt trong những trường hợp nào?

Trên thực tế, việc câu tắt mạch an toàn thường xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân:

Thứ nhất, do sơ suất trong quá trình bảo trì, sửa chữa.

Trong quá trình kiểm tra hoặc xử lý sự cố, kỹ thuật viên có thể đấu nối tạm để phục vụ thao tác kỹ thuật. Sau khi hoàn thành công việc, nếu không tháo bỏ đúng quy trình hoặc không kiểm tra lại toàn bộ hệ thống, mạch an toàn có thể bị bỏ quên ở trạng thái câu tắt.

Đây là lỗi thao tác nhưng có thể dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ hai, do hành vi cố ý.

Một số trường hợp câu tắt được thực hiện nhằm duy trì hoạt động của thang máy khi thiết bị an toàn liên tục báo lỗi, tránh việc thang dừng, báo lỗi thường xuyên nhằm che giấu hư hỏng để thang tiếp tục vận hành.

Cũng có trường hợp việc câu tắt xuất phát từ việc không xác định được nguyên nhân lỗi, không đủ khả năng chẩn đoán hoặc không có phương án xử lý kỹ thuật phù hợp. Thay vì kiểm tra, sửa chữa và khôi phục đúng trạng thái an toàn, người thực hiện lại chọn cách bỏ qua tín hiệu bảo vệ để thang máy tiếp tục vận hành.

Nghiêm trọng hơn, việc câu tắt còn có thể xuất phát từ hành vi phá hoại hoặc can thiệp trái phép vào hệ thống điều khiển.

Dù với bất kỳ lý do nào, việc vô hiệu hóa mạch an toàn đều làm thay đổi nguyên lý bảo vệ mà nhà sản xuất đã thiết kế, gây mất an toàn cho người sử dụng và kỹ thuật viên.

Hậu quả đặc biệt nguy hiểm khi câu tắt mạch an toàn thang máy

Việc câu tắt mạch an toàn đặc biệt nguy hiểm vì rủi ro thường không thể nhận biết bằng mắt thường. Thang máy vẫn có thể sáng đèn, mở cửa, nhận lệnh và vận hành như bình thường, trong khi một hoặc nhiều lớp bảo vệ đã bị vô hiệu hóa.

Hậu quả đối với người sử dụng:

Đối với người sử dụng, nguy cơ trực tiếp nhất nằm ở hệ thống cửa tầng và cửa cabin. Theo nguyên lý an toàn, thang máy chỉ được phép vận hành khi cửa tầng và cửa cabin đã đóng hoàn toàn, khóa đúng trạng thái. Nếu mạch an toàn bị đấu tắt, thang máy có thể tiếp tục hoạt động dù cửa tầng chưa đóng kín, chưa khóa hoàn toàn. Khi đó, các tình huống nguy hiểm có thể xảy ra như:

Trường hợp thứ nhất: Cửa tầng mở nhưng cabin không có mặt tại tầng.

Đây là tình huống đặc biệt nguy hiểm, người sử dụng nếu không chú ý quan sát có thể bước nhầm và rơi tự do xuống giếng thang. Rủi ro này có thể dẫn đến tai nạn đa chấn thương nghiêm trọng, chấn thương sọ não, nguy cơ tử vong gần như chắc chắn.

Theo thống kê của Bộ Nội vụ, năm 2024, tại một nhà máy ở Bình Dương đã xảy ra vụ tai nạn thang máy nghiêm trọng khiến một công nhân tử vong. Nguyên nhân được ghi nhận là cửa tầng mở khi cabin chưa đến vị trí, khiến nạn nhân bước hụt và rơi xuống giếng thang.

Trường hợp thứ hai: Cabin vẫn chạy khi cửa chưa đóng hoàn toàn

Nếu mạch an toàn cửa cabin hoặc cửa tầng bị đấu tắt, thang máy có thể nhận lệnh chạy ngay cả khi hệ thống cửa chưa đóng hoàn toàn. Người sử dụng trong lúc bước vào hoặc bước ra khỏi cabin thể xảy ra các tai nạn như cơ thể bị chèn ép, va chạm hoặc mắc kẹt tại khu vực cửa. Các tai nạn này có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng, dập nát cơ thể hoặc tử vong.

Hậu quả đối với kỹ thuật viên:

Trong quá trình bảo trì, sửa chữa, kỹ thuật viên thường làm việc trong hố PIT, trên nóc cabin hoặc trong giếng thang và phụ thuộc vào các thiết bị an toàn để bảo vệ bản thân. Nếu mạch an toàn đã bị câu tắt mà không được phát hiện, cabin có thể di chuyển ngoài dự kiến, gây tai nạn lao động nghiêm trọng, thậm chí tử vong.

Trường hợp thứ nhất: Cabin tự động vận hành khi kỹ thuật viên chưa rời khỏi khu vực nguy hiểm.

Sau khi hoàn thành bảo trì, kỹ thuật viên có thể chuyển thang sang chế độ vận hành tự động để kiểm tra hoặc bàn giao. Nếu cửa tầng vẫn đang mở nhưng mạch an toàn đã bị vô hiệu hóa, cabin có thể lập tức di chuyển, khiến kỹ thuật viên không kịp thoát khỏi vùng nguy hiểm.

Trường hợp thứ hai: Cabin di chuyển ngoài dự kiến khi cửa tầng vẫn mở.

Đây là tình huống có nguy cơ tai nạn cao. Cabin có thể di chuyển khi kỹ thuật viên đang làm việc tại cửa tầng, trong giếng thang hoặc gần vùng chuyển động của cabin. Hậu quả có thể là kẹp, va chạm, mất thăng bằng hoặc rơi vào giếng thang.

Trường hợp thứ ba: Làm việc trên nóc cabin, trong hố PIT hoặc giếng thang khi lớp bảo vệ không còn hoạt động.

Các vị trí như nóc cabin, hố PIT, giếng thang là khu vực có mức độ nguy hiểm cao. Trong điều kiện làm việc thông thường, kỹ thuật viên phụ thuộc vào các thiết bị an toàn để kiểm soát chuyển động của thang. Khi mạch an toàn bị đấu tắt, những lớp bảo vệ này không còn phát huy đầy đủ tác dụng, làm tăng nguy cơ tai nạn lao động nghiêm trọng.

Trường hợp thứ tư: Kết quả kiểm tra và chẩn đoán sự cố bị sai lệch.

Việc đấu tắt mạch an toàn có thể đẫn đến sai lệch kết quả kiểm tra, gây khó khăn trong chẩn đoán và xử lý sự cố. Kỹ thuật viên có thể mất nhiều thời gian khoanh vùng nguyên nhân, hoặc đưa ra kết luận không chính xác về tình trạng thiết bị. Điều này gây khó khăn cho sửa chữa, bảo trì và xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Trên thế giới đã ghi nhận nhiều vụ tai nạn thang máy được xác định có liên quan đến việc vô hiệu hóa hoặc can thiệp trái phép vào hệ thống an toàn.

Phòng ngừa bằng quy trình và tính năng an toàn

Đơn vị dịch vụ thang máy phải đào tạo kỹ thuật viên tuân thủ nghiêm quy trình kỹ thuật, đồng thời quy định rõ các hành vi nghiêm cấm trong quá trình bảo trì, sửa chữa. Việc câu tắt mạch an toàn ngoài các trường hợp được nhà sản xuất quy định phải được xem là hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Trước khi bắt đầu và sau khi hoàn thành công việc, kỹ thuật viên phải kiểm tra toàn bộ mạch an toàn, bảo đảm không còn tình trạng câu tắt trước khi đưa thang máy vào vận hành.

Bên cạnh đó, hiện nay, đa số bộ điều khiển thang máy đều được trang bị chức năng phát hiện tình trạng câu tắt công tắc an toàn của cửa tầng và cửa cabin. Đây là dạng câu tắt nguy hiểm nhất vì làm mất đi lớp bảo vệ trực tiếp đối với người sử dụng.

Tuy nhiên, trên một số hệ thống, chức năng phát hiện này vẫn có thể bị kỹ thuật viên tự ý vô hiệu hóa. Điều đó làm giảm hiệu quả của cơ chế bảo vệ và làm gia tăng nguy cơ mất an toàn.

Vì vậy, các nhà sản xuất cần thiết kế chức năng phát hiện câu tắt là tính năng an toàn bắt buộc, không cho phép tự ý vô hiệu hóa. Chỉ khi cơ chế bảo vệ không thể bị vô hiệu hóa tùy tiện, nguy cơ do sơ suất hoặc can thiệp có chủ đích mới được giảm thiểu ngay từ gốc.

Không đánh đổi an toàn bằng sự thuận tiện

Mạch an toàn được thiết kế để bảo vệ con người, không phải để tạo thêm trở ngại cho việc vận hành hay bảo trì. Mọi hành vi vô hiệu hóa mạch an toàn, dù do vô ý hay cố ý, đều làm mất đi lớp bảo vệ cuối cùng của thang máy.

Một thao tác đấu nối tạm có thể giúp việc kiểm tra, sửa chữa diễn ra nhanh hơn, nhưng cũng có thể để lại rủi ro nghiêm trọng cho người sử dụng và cho chính kỹ thuật viên tiếp cận thang máy sau đó mà không hề biết việc hệ thống thang máy đã bị “câu tắt”

Một đoạn dây nối tạm có thể giúp công việc hoàn thành nhanh hơn, giúp kỹ thuật viên “khoẻ hơn”, nhưng sẽ dẫn đến những thương vong nghiêm trọng cho người sử dụng và kỹ thuật viên tiếp cận sau mà không biết thang máy đang bị câu tắt.

Trong lĩnh vực thang máy, không có bất kỳ lý do kỹ thuật, áp lực tiến độ hay sự thuận tiện nào có thể biện minh cho việc đánh đổi an toàn. Tuân thủ tuyệt đối các quy trình an toàn phải luôn là nguyên tắc bất di bất dịch trong mọi hoạt động lắp đặt, bảo trì và vận hành thang máy.