Fab Lab - Từ xưởng chế tạo của MIT đến 'lò đào tạo' nhân lực cho ngành thang máy Việt Nam

1. Fab Lab – “lớp học chế tạo” khởi nguồn từ MIT

Cuối thập niên 1990, tại Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Giáo sư Neil Gershenfeld – Giám đốc Trung tâm Bits and Atoms (CBA) – mở lớp học Các làm mọi thứ - “How to Make (Almost) Anything”. Lớp học nhanh chóng thu hút hàng trăm sinh viên đủ ngành bởi một ý tưởng cấp tiến: nếu công nghệ số đã làm cách mạng trong truyền thông và tính toán, thì cuộc cách mạng số kế tiếp sẽ diễn ra trong chính lĩnh vực chế tạo (digital fabrication) – đúng lĩnh vực mà ngành thang máy đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển đổi.

Từ lớp học đó, năm 2001 nhóm của Gershenfeld xây dựng một “xưởng nguyên mẫu” thu nhỏ với chi phí dưới 50.000 USD, gồm máy cắt laser, máy phay CNC, máy in 3D, máy cắt vinyl, công cụ hàn linh kiện điện tử và phần mềm thiết kế kỹ thuật số – để bất kỳ ai cũng có thể thiết kế và chế tạo gần như mọi sản phẩm vật lý. Đó là Fab Lab (Fabrication Laboratory) đầu tiên trên thế giới.

Triết lý Gershenfeld phù hợp lạ thường với ngành thang máy: chế tạo cá nhân (personal fabrication) là một quyền cơ bản về tri thức trong thế kỷ XXI. Một học sinh THCS được rèn tư duy “thiết kế – chế tạo – chia sẻ” từ sớm, khi vào trường nghề kỹ thuật sẽ đã quen với máy CNC, máy in 3D, bo mạch điều khiển – đúng những thiết bị mà kỹ thuật viên thang máy hôm nay cần làm chủ để bảo trì biến tần, bo điều khiển CANopen, cảm biến IoT, hệ thống RFID.

2. Fab Foundation và mạng lưới hơn 1.750 Fab Lab tại 100 quốc gia

Năm 2009, Fab Foundation – tổ chức phi lợi nhuận tại Hoa Kỳ – được thành lập, tách ra từ Chương trình Fab Lab của CBA – MIT, do bà Sherry Lassiter làm Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành và Giáo sư Neil Gershenfeld làm Chủ tịch HĐQT. Sứ mệnh: cung cấp công cụ, tri thức và nguồn lực để mọi người, ở bất cứ đâu, có thể giáo dục, đổi mới và sáng chế bằng công nghệ chế tạo số.

Mỗi Fab Lab đạt chuẩn quốc tế phải đáp ứng bốn nguyên tắc:

(i) Trang bị một bộ thiết bị chung tối thiểu để các dự án có thể được chia sẻ giữa các Lab trên toàn cầu;

(ii) Mở cửa miễn phí cho cộng đồng ít nhất một phần thời gian trong tuần;

(iii) Tham gia mạng lưới toàn cầu;

(iv) Tuân thủ Fab Charter về an toàn, đạo đức và chia sẻ tri thức mở.

Tính đến đầu năm 2026, mạng lưới đã vượt mốc 1.750 phòng tại hơn 100 quốc gia, kèm chương trình đào tạo Fab Academy – mô hình rất đáng tham khảo cho VNEA khi xây dựng chương trình đào tạo kỹ thuật thang máy chuẩn hoá toàn quốc.

3. Bản đồ Fab Lab thế giới: Việt Nam đã ở Top 15 toàn cầu

Theo dữ liệu fablabs.io tháng 6/2026, trong tổng số khoảng 1.750 Fab Lab toàn cầu, dẫn đầu là Hoa Kỳ (~310 Lab), Pháp (~294), Brazil (~200), Italy (~194), Tây Ban Nha (~107), Ấn Độ (~98), Đức (~90), Trung Quốc (~74), Mexico (~60), Hàn Quốc – Nga – Anh (mỗi nước ~52), Canada (46), Hà Lan (44), Nhật Bản (27), Israel (11).

Trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam với khoảng 44 Fab Lab đứng đầu khu vực, trên cả Philippines (34), Malaysia (11), Indonesia (8), Singapore (6), Thái Lan (4); trên bình diện toàn cầu, Việt Nam hôm nay chính thức bước vào Top 15 thế giới.

Quan trọng hơn con số, hãy nhìn vào bản đồ địa lý. Trong khi cả vùng rộng lớn của Quảng Tây và Vân Nam (Trung Quốc) – ngay sát biên giới phía Bắc Việt Nam – gần như “trắng phau” trên cổng fablabs.io, thì Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai, Sơn La đã có những Fab Lab được đăng ký chính thức.

Vùng cao biên giới – vốn được coi là “vùng trũng” về hạ tầng công nghệ, cũng là “vùng trũng” mà ngành thang máy đang rất khó tuyển kỹ thuật viên chất lượng cao – đang trở thành điểm sáng đầu tiên kết nối với mạng lưới chế tạo số toàn cầu.

4. Ba làn sóng Fab Lab vào Việt Nam và “cú nhảy” lên Top 5 thế giới

4.1. Làn sóng cộng đồng (2014–2018)

Tháng 3/2014, Fablab Saigon ra đời tại TP. Hồ Chí Minh – Fab Lab cộng đồng đầu tiên ở Việt Nam. Tiếp đó là Fablab Hanoi với định hướng “Từ Maker đến Doanh nhân” và Maker Hanoi tập trung đào tạo STEM cho trẻ em.

4.2. Làn sóng đại học và khu công nghệ cao (2018–2024)

Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh thành lập Innovation FabLab năm 2022, phục vụ chế tạo nguyên mẫu hỗ trợ khởi nghiệp – đúng loại nguyên mẫu mà các startup thang máy gia đình, thang máy thủy lực, thang máy “không phòng máy” trong nước đang rất cần. Cùng với HUST, FabLab USTH (hợp tác AUF), Đại học Duy Tân, EIU FabLab Bình Dương (800 m²) và Maker Innovation Space tại Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh (SHTP), một hệ thống xưởng nguyên mẫu công nghệ cao đã hình thành trải dài Bắc – Trung – Nam.

4.3. Làn sóng phổ thông: “STEM Innovation Petrovietnam” – cú hích lên Top 5 thế giới

Đây là làn sóng có ý nghĩa chiến lược lớn nhất. Ngày 3/12/2025, Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai chương trình “STEM Innovation Petrovietnam” tại 34 tỉnh, thành phố. Xuất phát từ ý tưởng của Tổng Bí thư Tô Lâm, chương trình đặt mục tiêu xây dựng 100 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế với ngân sách 500 tỷ đồng. Các phòng được trang bị bảng tương tác thông minh, AI–IoT, robotics VEX, máy in 3D, máy cắt CNC, đạt chuẩn FabLab, NGSS, ISTE, CSTA – đúng “bộ công cụ tối thiểu” mà kỹ thuật viên thang máy thế hệ mới cần làm quen.

Khi 100 phòng này khánh thành, cộng với 5 phòng do TechHub Manlleu (Tây Ban Nha) hỗ trợ và các Fab Lab hiện có, Việt Nam sẽ vượt mốc 130 Fab Lab, vươn lên Top 5 thế giới chỉ sau Hoa Kỳ, Pháp, Brazil và Italy – thành tựu mà các nền kinh tế lớn châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản cũng chưa từng đạt được.

5. Vận dụng cho ngành thang máy: Vì sao mạng lưới Fab Lab quan trọng với VNEA và doanh nghiệp Việt Nam?

VNEA đang xúc tiến hợp tác với Inovance, Guangri (Trung Quốc) về đào tạo nhân lực, chia sẻ công nghệ và xây dựng tiêu chuẩn ngành; Cơ sở Dữ liệu Thang máy Quốc gia đang được thiết kế như một bước đi chiến lược cho đô thị an toàn – thông minh – bền vững. Trong bối cảnh đó, mạng lưới Fab Lab có thể đóng năm vai trò trực tiếp.

5.1. Tạo nguồn nhân lực kỹ thuật “sẵn sàng cho thang máy 4.0”

Thang máy hiện đại không còn là sản phẩm cơ – điện thuần tuý. Một bo điều khiển CANopen, một biến tần vector, một cảm biến IoT giám sát tải trọng – độ rung – nhiệt độ,... Đây chính là những kỹ năng mà Fab Lab và STEM Innovation Petrovietnam đang trang bị cho học sinh phổ thông qua robotics VEX, máy in 3D và bộ thí nghiệm AI–IoT.

Khi các em lên đại học, vào trường nghề kỹ thuật, hoặc tham gia chương trình đào tạo của VNEA và  Viện Kỹ thuật Ứng dụng Thang máy (VILEA), các em đã có tư duy "thiết kế - chế tạo - kiểm tra - bảo trì" (design – fabricate – test – maintain)– đúng tư duy cốt lõi cần cho công việc lắp đặt, bảo trì, sửa chữa thang máy theo TCCS 01:2023/VNEA.

5.2. Hạ tầng tự nhiên cho R&D doanh nghiệp thang máy Việt Nam

Phần lớn doanh nghiệp thang máy Việt Nam đều gặp khó khi tự chế tạo nguyên mẫu: từ tấm ốp cabin sơn mài, tay vịn nội thất cá biệt hoá, đến bo điều khiển tuỳ biến cho thang máy gia đình. Các Fab Lab đại học (HCMUT, USTH, HUST, Duy Tân, SHTP, EIU) hoàn toàn có thể trở thành xưởng nguyên mẫu thuê ngoài – nơi kỹ sư trẻ và sinh viên cùng in 3D linh kiện thử nghiệm, cắt laser tấm ốp, gia công CNC chi tiết cơ khí.

So với đầu tư riêng một xưởng sản xuất nguyên mẫu nội bộ tốn hàng chục tỷ đồng, mô hình đặt hàng – chia sẻ qua Fab Lab tiết kiệm hơn và giúp doanh nghiệp tiếp cận sớm nhân lực trẻ.

5.3. “Vườn ươm” cho khởi nghiệp công nghệ thang máy

Trên thế giới, từ mạng lưới Fab Lab đã ra đời nhiều doanh nghiệp công nghệ như Formlabs, Makerbot, Ultimaker, Ponoko. Tại Việt Nam, đây có thể là con đường cho các startup thang máy thế hệ mới: phần mềm điều phối thang máy bằng AI, hệ thống giám sát thiết bị từ xa , bảo trì dự báo(predictive maintenance), cùng các giải pháp công nghệ thang máy mới...

Một sinh viên cơ điện tử dùng Fab Lab đại học hoàn thiện mô phỏng nguyên mẫu rồi liên kết với một doanh nghiệp thành viên VNEA để thương mại hoá – đó là chuỗi giá trị mà ngành đang rất cần.

5.4. Công bằng nhân lực giữa các vùng – đặc biệt vùng cao biên giới

Hiện nay, đa phần kỹ thuật viên thang máy chất lượng cao tập trung ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các đô thị lớn. Các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long đều thiếu nhân lực bảo trì – cứu hộ đạt chuẩn, dẫn đến những sự cố như vụ phá cửa giải cứu 6 người mắc kẹt thang máy ở Đồng Nai (16/6/2026) hay vụ cứu hộ sai khiến một phụ nữ rơi xuống giếng thang tử vong.

Việc các phòng STEM Innovation Petrovietnam đặt tại Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Quảng Trị, Cà Mau, Tuyên Quang chính là cơ sở để hình thành đội ngũ kỹ thuật viên thang máy địa phương trong 5–10 năm tới.

5.5. Cầu nối quốc tế: từ Fab Academy đến hợp tác với Inovance, Guangri, Bắc Mỹ

Khi một trường THPT chuyên ở Sơn La hay một trường THCS ở Hà Nội đăng ký Fab Lab trên fablabs.io, học sinh và giáo viên lập tức trở thành thành viên của một cộng đồng hơn 1.750 Lab tại 100 quốc gia.

Trong khi VNEA đàm phán với Inovance, Guangri về đào tạo nhân lực và khám phá thị trường Bắc Mỹ qua các hội nghị NACE, mạng lưới Fab Lab cung cấp một “tiêu chuẩn ngầm” về năng lực chế tạo số mà người học Việt Nam có thể mang theo khi sang làm việc, đào tạo hoặc xuất khẩu lao động ngành thang máy.

Đề xuất kết nối các phòng STEM Việt Nam với Singapore – do Petrovietnam đưa ra – có thể mở rộng sang Thâm Quyến (Inovance), Quảng Châu (Guangri), Detroit, Boston.

6. Năm khuyến nghị cho VNEA và cộng đồng thang máy Việt Nam

Để biến tiềm năng của mạng lưới Fab Lab thành lợi ích cụ thể cho ngành, người viết đề xuất:

- VNEA ký Bản ghi nhớ hợp tác với Fab Foundation (Hoa Kỳ) và điều phối viên Fab Lab Vietnam, đưa nội dung “kỹ thuật thang máy” thành một module trong kho bài giảng mở SCOPES-DF và Fab Academy phiên bản Việt Nam.

- Xây dựng chương trình “VNEA – STEM Innovation” trong đó các Hội viên tài trợ thiết bị thang máy mô phỏng (cabin mini, bo điều khiển demo, mô hình giếng thang) cho các phòng STEM Innovation Petrovietnam ở các tỉnh trọng điểm, biến các phòng này thành “điểm hướng nghiệp” cho ngành.

- Kết nối các trung tâm đào tạo thang máy của VILEA với hệ thống Fab Lab đại học để chia sẻ thiết bị, đồng đào tạo và tổ chức các cuộc thi nguyên mẫu cho sinh viên cơ điện tử – tự động hoá.

Đề xuất Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung tiêu chuẩn “kỹ năng chế tạo số cơ bản” (digital fabrication literacy) vào chuẩn đầu ra các chương trình đào tạo nghề kỹ thuật thang máy.

Tạp chí Thang máy và Hiệp hội phối hợp tổ chức chuyên đề thường niên “Fab Lab và Ngành thang máy Việt Nam” bên lề Vietnam Elevator Expo.

7. Kết: Khi “giao thông đứng” gặp “chế tạo số”

Thang máy là phương tiện chở người theo chiều đứng của đô thị. Fab Lab là phương tiện chở tri thức theo chiều đứng của xã hội: nâng một học sinh vùng cao biên giới lên đến chuẩn năng lực kỹ thuật toàn cầu, nâng một sinh viên kỹ thuật lên đến tư duy R&D công nghiệp, nâng một kỹ thuật viên bảo trì lên đến vai trò chuyên gia tích hợp hệ thống AI–IoT trong toà nhà thông minh.

Khi 100 phòng STEM Innovation Petrovietnam hoàn thành, Việt Nam sẽ vươn lên Top 5 thế giới về số lượng Fab Lab. Nhưng giá trị thực sự không nằm ở thứ hạng. Nó nằm ở việc một em học sinh THCS ở Sông Mã (Sơn La), một em học sinh dân tộc thiểu số ở Mường Nhé tiếp cận cùng chuẩn thiết bị, cùng cộng đồng sáng tạo toàn cầu như học sinh ở MIT, Paris, Tokyo.

Và 10 năm nữa, chính các em ấy sẽ là kỹ sư thiết kế, kỹ thuật viên bảo trì, chuyên gia kiểm định cho hàng trăm nghìn thang máy đang vận hành trên khắp Việt Nam.

Đó là cách một xưởng chế tạo nhỏ tại MIT, qua một phần tư thế kỷ, đã trở thành một phần của lời giải cho bài toán nhân lực ngành thang máy Việt Nam trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.