Bài toán giữa thừa nhận đơn phương nước ngoài và xây dựng hạ tầng thử nghiệm trong nước

Thừa nhận đơn phương - giải pháp từ thực tiễn hội nhập

Chia sẻ tại tọa đàm, ông Nguyễn Văn Khôi - Trưởng Ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia cho biết Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Luật TC&QCKT năm 2025) đã chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, với 45/71 điều được sửa đổi, bổ sung so với Luật trước đây.

Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào thực tiễn sản xuất kinh doanh, hệ thống văn bản dưới luật đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Theo ông Khôi, Nghị định cùng 4 Thông tư hướng dẫn dự kiến sẽ sớm được ban hành trong thời gian tới.

Liên quan đến nội dung được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là thừa nhận đơn phương kết quả đánh giá sự phù hợp của tổ chức nước ngoài, ông Nguyễn Văn Khôi cho biết, về nguyên tắc, hợp tác quốc tế phải dựa trên thừa nhận lẫn nhau, đảm bảo nguyên tắc “có đi có lại”.

Tuy nhiên, trong thực tiễn sản xuất kinh doanh tại Việt Nam đã phát sinh nhiều tình huống đặc thù. Thời gian qua, các hiệp hội thương mại quốc tế, đặc biệt từ Hoa Kỳ và châu Âu, phản ánh tình trạng hàng hóa bị ách tắc tại cửa khẩu do không được thừa nhận kết quả thử nghiệm, chứng nhận từ nước ngoài, trong khi năng lực thử nghiệm trong nước đối với các sản phẩm công nghệ cao còn nhiều hạn chế.

Từ thực tế đó, ông Nguyễn Văn Khôi cho biết cơ chế thừa nhận đơn phương được đưa vào Luật như một giải pháp mang tính linh hoạt, nhằm tháo gỡ khó khăn trong những lĩnh vực mà năng lực trong nước còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu.

Nguyên tắc thừa nhận đơn phương sẽ do Bộ quản lý chuyên ngành quyết định

Làm rõ thêm về cơ chế thừa nhận, ông Nguyễn Văn Khôi cho biết, Luật TC&QCKT năm 2025 cũng như Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi năm 2025 chỉ đưa ra nguyên tắc chung, còn quyết định cuối cùng thuộc về Bộ quản lý chuyên ngành.

Đối với thừa nhận đơn phương, Bộ quản lý chuyên ngành sẽ xem xét hồ sơ năng lực, lịch sử hoạt động và mức độ tin cậy của tổ chức nước ngoài. Trên cơ sở đó, ưu tiên các tổ chức đã được công nhận bởi các tổ chức công nhận là thành viên MRA/MLA của IAF, ILAC, APAC.

“Nguyên tắc cần là Bộ quản lý chuyên ngành xem xét, và nguyên tắc đủ là ưu tiên các tổ chức đã được công nhận theo hệ thống công nhận quốc tế”, ông Khôi khẳng định.

Cân bằng giữa thừa nhận đơn phương và xây dựng năng lực trong nước

Dưới góc độ chuyên môn và quản lý nhà nước, ông Triệu Việt Phương – Viện trưởng Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam cho rằng việc mở rộng thừa nhận kết quả thử nghiệm nước ngoài cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ về chất lượng và độ tin cậy.

Theo ông Phương, hạ tầng chất lượng quốc gia bao gồm nhiều trụ cột như tiêu chuẩn, thử nghiệm, đo lường, chứng nhận và công nhận. Nếu thiếu đi bất kỳ trụ cột nào, hệ thống hạ tầng chất lượng sẽ không được bảo đảm đầy đủ.

Với tinh thần “mở” của Luật sửa đổi, ông cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển hệ sinh thái thử nghiệm theo hướng khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào hoạt động thử nghiệm, trong đó có lĩnh vực thang máy, nhằm bảo đảm tính khách quan và từng bước nâng cao năng lực trong nước.

Đánh giá tác động xã hội của chính sách thừa nhận đơn phương, ông Nguyễn Huy Tiến – Tổng Thư ký Hiệp hội Thang máy Việt Nam cho rằng trong ngắn hạn, cơ chế này giúp giảm chi phí tuân thủ, tháo gỡ rào cản kỹ thuật và hỗ trợ dòng chảy thương mại, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất - kinh doanh của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nếu áp dụng trong thời gian dài, thừa nhận đơn phương có thể làm chậm quá trình hình thành năng lực thử nghiệm và năng lực sản xuất trong nước, đồng thời gia tăng mức độ phụ thuộc vào nguồn cung và kết quả đánh giá từ bên ngoài.

Ngược lại, việc không thừa nhận đơn phương tuy có thể tạo áp lực trong ngắn hạn, nhưng lại góp phần thúc đẩy doanh nghiệp nội địa đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm và nâng cao hạ tầng thử nghiệm trong nước… nhưng đồng thời đặt ra một bài toán lớn về cơ chế giám sát để phòng tránh tiêu cực trong hoạt động thử nghiệm.

Để phát triển hệ thống thử nghiệm nội địa, ông Nguyễn Huy Tiến cho rằng cần xây dựng quy hoạch hạ tầng thử nghiệm bài bản, đảm bảo sự đồng bộ về số lượng, chất lượng và năng lực chuyên môn của các trung tâm thử nghiệm; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát hiệu quả, phòng ngừa tiêu cực và nguyên tắc định giá chi phí thử nghiệm minh bạch, hợp lý, không tạo gánh nặng cho doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, Tổng Thư ký Hiệp hội Thang máy Việt Nam đặt vấn đề về quy mô, năng lực và phân bố mạng lưới trung tâm thử nghiệm trong bối cảnh ngành thang máy đạt khoảng 40.000 đơn vị mỗi năm, nhằm bảo đảm đáp ứng nhu cầu thực tế, tiến độ và hiệu quả chi phí cho hoạt động sản xuất – kinh doanh.

Vì vậy, vấn đề then chốt không nằm ở “thừa nhận hay không thừa nhận”, mà ở cách Nhà nước thiết kế lộ trình, phạm vi áp dụng và cơ chế kiểm soát phù hợp, qua đó cân bằng giữa yêu cầu hội nhập, hiệu quả kinh tế và mục tiêu phát triển bền vững năng lực trong nước.